Cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước: Nâng chất để hút vốn ngoại

Nâng cao chất lượng "hàng hóa" và cải thiện tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) là yếu tố then chốt giúp các doanh nghiệp nhà nước thu hút dòng vốn ngoại khi thị trường chứng khoán Việt Nam nâng hạng. Ảnh: AI tạo

Trong giai đoạn đầu phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước chủ yếu gắn với mục tiêu mở rộng quy mô thị trường, gia tăng số lượng doanh nghiệp niêm yết và tạo thêm “hàng hóa” cho dòng vốn đầu tư trong nước. Tuy nhiên, khi thị trường chứng khoán Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu nâng chất lượng tăng trưởng và hội nhập sâu hơn với thị trường tài chính quốc tế, vai trò của cổ phần hóa đang được nhìn nhận theo cách khác.

Theo bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững và nâng cao chất lượng tăng trưởng, phát triển thị trường vốn nói chung, thị trường chứng khoán nói riêng đã trở thành một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Đảng, Quốc hội và Chính phủ đặc biệt quan tâm.

Bà Phương cho rằng, thị trường chứng khoán không chỉ là kênh huy động vốn trung và dài hạn hiệu quả cho nền kinh tế mà còn là công cụ thúc đẩy minh bạch hóa hoạt động doanh nghiệp, nâng cao chất lượng quản trị công ty, tối ưu phân bổ nguồn lực xã hội và tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia.

Nhiều chủ trương, định hướng lớn đã được ban hành nhằm phát triển đồng bộ thị trường tài chính và nâng cao vai trò của khu vực doanh nghiệp nhà nước. Đặc biệt, Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước (Nghị quyết 79-NQ/TW) đặt yêu cầu xây dựng doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường, có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, thực hiện quản trị hiện đại, công khai và minh bạch.

Trong bối cảnh đó, việc đẩy mạnh cổ phần hóa, thoái vốn gắn với niêm yết và đăng ký giao dịch trên thị trường chứng khoán không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp luật, mà còn là giải pháp nhằm nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn xã hội và gia tăng giá trị doanh nghiệp.

Theo bà Phương, khi tăng trưởng tín dụng của hệ thống ngân hàng chịu nhiều áp lực, yêu cầu kiểm soát rủi ro ngày càng cao, chi phí vốn và các chuẩn an toàn tài chính đặt ra nhiều thách thức, thị trường chứng khoán càng thể hiện rõ vai trò kênh dẫn vốn trung và dài hạn của nền kinh tế.

Đối với các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, đây không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là cơ hội để tái cấu trúc nguồn vốn, nâng cao năng lực tài chính và huy động hiệu quả nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển. Doanh nghiệp có thể tận dụng các công cụ của thị trường vốn như phát hành cổ phiếu tăng vốn điều lệ, phát hành trái phiếu doanh nghiệp, chào bán riêng lẻ cho nhà đầu tư chiến lược hoặc huy động vốn quốc tế thông qua nâng cao chuẩn quản trị và minh bạch thông tin.

“Đặc biệt với doanh nghiệp nhà nước quy mô lớn, có nền tảng hoạt động ổn định và thương hiệu mạnh, thị trường chứng khoán là môi trường thuận lợi để nâng cao giá trị doanh nghiệp, mở rộng cơ sở nhà đầu tư và nâng tầm hình ảnh doanh nghiệp theo chuẩn mực quốc tế”, bà Phương cho biết.

Từ góc độ thị trường, câu chuyện hiện nay không còn đơn thuần là có thêm doanh nghiệp lên sàn, mà là phải có thêm doanh nghiệp đủ quy mô, thanh khoản và độ mở để hấp thụ dòng vốn quốc tế.

Nhiều doanh nghiệp lớn sau cổ phần hóa trong các lĩnh vực ngân hàng, hàng không, sữa, năng lượng hay hạ tầng đã góp phần mở rộng quy mô vốn hóa thị trường và thu hút dòng tiền đầu tư.

Tuy nhiên, một thực tế đang được nhắc đến nhiều là không ít doanh nghiệp sau cổ phần hóa có vốn hóa lớn nhưng tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) còn thấp. Phần lớn cổ phần vẫn tập trung ở cổ đông nhà nước hoặc nhóm cổ đông lớn, khiến lượng cổ phiếu thực sự lưu hành trên thị trường hạn chế, thanh khoản chưa tương xứng và khả năng giải ngân của các quỹ đầu tư tổ chức nước ngoài bị thu hẹp.

Đây cũng là lý do yêu cầu giảm tỷ lệ sở hữu nhà nước tại các lĩnh vực không cần nắm giữ chi phối được nhìn nhận là một giải pháp quan trọng để cải thiện free-float và nâng sức hấp dẫn của thị trường. Định hướng này từng được nêu tại Nghị quyết 12-NQ/TW năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước và tiếp tục được nhấn mạnh trong Nghị quyết 79-NQ/TW.

Theo bà Vũ Thị Chân Phương, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước giai đoạn phát triển mới với nhiều điều kiện thuận lợi, đặc biệt là việc tổ chức xếp hạng FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm thị trường mới nổi thứ cấp. Điều này mở ra cơ hội thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế quy mô lớn, nhất là các quỹ đầu tư dài hạn và quỹ đầu tư thụ động toàn cầu.

Bà Vũ Thị Chân Phương, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước. Ảnh: Bnews/vnanet.vn

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, thị trường cần tiếp tục cải thiện chất lượng quản trị, nâng cao minh bạch và tăng quy mô cổ phiếu có tỷ lệ tự do chuyển nhượng đủ lớn để đáp ứng yêu cầu của các nhà đầu tư tổ chức quốc tế.

“Thị trường chứng khoán có tốt thì trước hết hàng hóa phải tốt; hàng hóa chính là chất lượng của doanh nghiệp niêm yết”, bà Phương nói, đồng thời cho biết năm 2026 Ủy ban Chứng khoán Nhà nước tiếp tục phối hợp với các tổ chức quốc tế triển khai các chương trình đào tạo về quản trị công ty cho doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch.

Theo Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, doanh nghiệp muốn thu hút nhà đầu tư phải minh bạch, quản trị tốt, nâng cao chất lượng công bố thông tin. Việc thực hiện nghiêm các quy định về công ty đại chúng, công bố thông tin, quản trị công ty, niêm yết và đăng ký giao dịch, đồng thời chủ động nâng tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, sẽ góp phần quan trọng vào quá trình nâng tầm thị trường chứng khoán Việt Nam.

Ở góc độ quản lý doanh nghiệp nhà nước, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt trong nhiều lĩnh vực chiến lược như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, logistics, an ninh – quốc phòng.

Hiện cả nước có khoảng hơn 860 doanh nghiệp có vốn nhà nước; trong đó, khoảng 500 doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. Khu vực này đóng góp khoảng 12,5% GDP và từ 27- 30% tổng thu ngân sách nhà nước, không tính dầu thô.

Tuy nhiên, theo bà Thủy, khu vực doanh nghiệp nhà nước đang đối mặt với 6 thách thức lớn: vai trò dẫn dắt chưa thực sự rõ nét; nguồn lực vốn và tài sản chưa được khơi thông; tính chủ động và năng lực cạnh tranh còn hạn chế; hiệu quả hoạt động chưa tương xứng; quản trị doanh nghiệp chậm đổi mới; tiến trình cổ phần hóa, thoái vốn còn chậm.

Theo định hướng mới giai đoạn 2026 - 2030, Bộ Tài chính đã trình Chính phủ bộ tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước theo hướng chuyển từ mô hình “đề án tổng thể” sang cơ chế phân loại, giao quyền chủ động và gắn trách nhiệm trực tiếp với hiệu quả sử dụng vốn.

Điểm đáng chú ý là nhà nước sẽ tập trung xác định lĩnh vực cần nắm giữ chi phối, lĩnh vực có thể giảm tỷ lệ sở hữu, trong khi doanh nghiệp phải chủ động xây dựng chiến lược phát triển và kế hoạch cơ cấu vốn phù hợp với Luật số 68/2025/QH15 và các nghị định hướng dẫn.

Khung pháp lý mới cũng đang được kỳ vọng tháo gỡ các điểm nghẽn của quá trình cổ phần hóa. Quốc hội đã ban hành Luật số 68/2025/QH15 - Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp thay thế Luật số 69/2014/QH13 - Luật Quản lý, sử dụng vốn Nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Cùng đó là các nghị định của Chính phủ như: Nghị định số 365/2025/NĐ-CP về giám sát, kiểm tra, đánh giá, xếp loại, báo cáo và công khai thông tin trong quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp và Nghị định số 57/2026/NĐ-CP về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Theo bà Hà Thu Thanh, Chủ tịch Viện Thành viên Hội đồng quản trị Việt Nam (VIOD), Nghị định số 57/2026/NĐ-CP cho thấy xu hướng tách bạch rõ hơn giữa vai trò đại diện chủ sở hữu Nhà nước với hoạt động quản trị, điều hành doanh nghiệp. Điều này được kỳ vọng giúp doanh nghiệp vận hành theo tín hiệu thị trường rõ nét hơn, tăng tính chủ động trong tái cấu trúc, xử lý vốn và nâng sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư.

Quy định mới cũng gắn trách nhiệm của người đại diện phần vốn Nhà nước với việc đăng ký công ty đại chúng và niêm yết, đăng ký giao dịch chứng khoán trong thời hạn 90 ngày kể từ khi doanh nghiệp chuyển thành công ty cổ phần.

Phiên IPO của Tổng công ty Sông Đà. Ảnh: HNX

Một diễn biến đáng chú ý gần đây là thông tin Tập đoàn Công nghiệp – Năng lượng Quốc gia Việt Nam định hướng tiếp tục thoái bớt vốn nhà nước tại Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) và Tổng Công ty Khí Việt Nam – CTCP (PV GAS). Nếu được triển khai, đây không chỉ là câu chuyện thoái vốn thông thường mà còn liên quan đến nhu cầu nâng cao quản trị, huy động nguồn lực cho đầu tư năng lượng, LNG và hạ tầng khí trong giai đoạn mới.

Theo ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, Giám đốc Cấp cao Nghiên cứu Chiến lược Thị trường, Công ty cổ phần Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HSC), để thu hút dòng vốn đầu tư, đặc biệt là vốn ngoại, yếu tố đầu tiên nhà đầu tư quan tâm là chất lượng doanh nghiệp và chất lượng tài sản. Bên cạnh khả năng sinh lời, quản trị rủi ro, nhất là rủi ro pháp lý vẫn là vấn đề được nhà đầu tư nước ngoài đặc biệt chú ý.

Từ góc nhìn này, các doanh nghiệp nhà nước vẫn sở hữu nhiều lợi thế như quy mô lớn, nền tảng tài sản tốt, hoạt động trong lĩnh vực trọng yếu và lịch sử vận hành ổn định. Tuy nhiên, cơ chế định giá và quản trị rủi ro pháp lý trong quá trình cổ phần hóa, thoái vốn cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch hơn.

Theo Trung tâm Thông tin kinh tế, tài chính và thống kê thuộc Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính,  cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước đã mang lại nhiều kết quả tích cực như tinh gọn khu vực doanh nghiệp nhà nước, nâng cao hiệu quả hoạt động, thúc đẩy thị trường vốn và hoàn thiện thể chế. Tuy nhiên, tiến độ cổ phần hóa những năm gần đây vẫn chậm so với mục tiêu đề ra, đòi hỏi các giải pháp mạnh hơn về pháp lý, minh bạch thông tin, phát triển thị trường vốn và lựa chọn nhà đầu tư chiến lược.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng tăng trưởng và thu hút mạnh hơn dòng vốn quốc tế, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước hiện không còn chỉ là câu chuyện tái cơ cấu khu vực kinh tế nhà nước. Quan trọng hơn, quá trình này đang gắn trực tiếp với yêu cầu nâng chất lượng “hàng hóa” trên thị trường chứng khoán, cải thiện free-float, nâng chuẩn quản trị và tăng khả năng hấp thụ dòng vốn đầu tư toàn cầu của thị trường vốn Việt Nam.