Cộng đồng mở rộng "vành đai xanh" bảo tồn đa dạng sinh học

Những cánh rừng tự nhiên được người dân tự nguyện tuần tra, những rạn san hô được ngư dân cùng nhau gìn giữ hay những bãi sinh sản của các loài thủy sản được cộng đồng bảo vệ đang trở thành những "vành đai xanh" hỗ trợ hiệu quả cho hệ thống khu bảo tồn tại Việt Nam. Các mô hình này cũng được xem là nền tảng để triển khai cách tiếp cận Khu vực có các biện pháp bảo tồn hiệu quả khác ngoài khu bảo tồn (OECM) - một công cụ được kỳ vọng góp phần thực hiện các mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học trong giai đoạn tới.

*Cộng đồng trở thành "người gác rừng", "người giữ biển"

Tại xã Tam Mỹ, thành phố Đà Nẵng, nhiều năm qua, Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ đã trở thành lực lượng nòng cốt trong việc bảo vệ khu rừng tiếp giáp khu bảo tồn thiên nhiên - nơi sinh sống của quần thể voọc chà vá chân xám, một trong những linh trưởng quý hiếm trên thế giới.

Ban đầu chỉ là hoạt động tự phát của những hộ dân trồng keo quanh rừng, tổ tuần tra được thành lập từ năm 2018 với 10 thành viên. Mỗi tháng, các thành viên tổ chức nhiều đợt tuần tra nhằm phát hiện và ngăn chặn tình trạng săn bắt động vật hoang dã, chặt phá rừng, khai thác lâm sản trái phép, đồng thời tuyên truyền người dân nâng cao ý thức bảo vệ rừng.

Anh Huỳnh Công Phương, Tổ trưởng Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ rừng thôn Tú Mỹ cho biết, việc tuần tra hoàn toàn xuất phát từ trách nhiệm của người dân đối với khu rừng và môi trường sống của các loài động vật hoang dã.

Nhận thấy hiệu quả của mô hình, năm 2018, Trung tâm Bảo tồn đa dạng sinh học Nước Việt Xanh (GreenViet) đã phối hợp với chính quyền xã Tam Mỹ Tây thành lập Nhóm tiên phong bảo vệ voọc chà vá chân xám Tam Mỹ Tây. Từ đây, những kiến thức, kỹ năng về môi trường, đa dạng sinh học; các phương pháp bảo tồn, tuần tra… được các chuyên gia môi trường trang bị cho các thành viên, hệ thống hóa thành những kiến thức để người dân nắm được, từ đó tuyên truyền, vận động tới người thân trong gia đình và cộng đồng xung quanh. 

Từ năm 2025, Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF - Việt Nam) tiếp tục đồng hành, hỗ trợ thêm các mô hình sinh kế bền vững như trồng cây gỗ lớn, chăn nuôi và vốn vay quay vòng để giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Các mô hình sinh kế này không chỉ giúp người dân tăng thu nhập mà còn tạo động lực để họ gắn bó hơn với công tác bảo vệ rừng và bảo tồn voọc chà vá chân xám. 

Hiệu quả của mô hình được thể hiện rõ qua sự phục hồi của quần thể voọc chà vá chân xám. Nếu năm 2017 khu vực này chỉ ghi nhận khoảng 20 cá thể thì đến đầu năm 2024 số lượng đã tăng lên khoảng 75 cá thể thuộc 9 đàn khác nhau; trong đó có nhiều cá thể non. Cùng với đó, nhóm cộng đồng đã phối hợp ngăn chặn hơn 50 vụ vi phạm liên quan đến bảo vệ rừng và đa dạng sinh học, cứu hộ và tái thả nhiều cá thể động vật hoang dã về môi trường tự nhiên.

Không chỉ trên rừng, vai trò của cộng đồng cũng được phát huy trong bảo tồn hệ sinh thái biển.

Tại xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng, từ năm 2021, ngư dân làng chài Hà Lộc đã thành lập Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ nguồn lợi thủy sản tại khu vực rạn san hô Bà Đậu rộng 64 ha - nơi có hơn 20 ha san hô và là bãi sinh sản của nhiều loài hải sản.

Tổ cộng đồng gồm 43 thành viên thực hiện tuần tra, giám sát hoạt động khai thác thủy sản, tuyên truyền chống khai thác bất hợp pháp (IUU), đồng thời xây dựng các quy định về khoanh vùng bảo vệ san hô, vị trí neo đậu tàu thuyền và phân vùng khai thác hợp lý.

Từ hiệu quả thực tế làm minh chứng, năm 2022, chính quyền địa phương chính thức giao quyền đồng quản lý khu vực biển cho tổ cộng đồng này. Theo ông Nguyễn Xuân Uy, Chánh Văn phòng UBND xã Tam Xuân, sau khi mô hình được triển khai, các hành vi khai thác thủy sản mang tính hủy diệt trong khu vực bảo vệ hầu như không còn; nhận thức của người dân về bảo vệ môi trường biển được nâng lên rõ rệt. Khi môi trường biển được cải thiện, nhiều hộ dân cũng chuyển dần từ khai thác tự nhiên sang phát triển các mô hình du lịch cộng đồng, tạo nguồn sinh kế ổn định hơn.

 

*Mở rộng không gian bảo tồn bằng cách tiếp cận OECM

Khác với hệ thống khu bảo tồn do Nhà nước quản lý, OECM ghi nhận những khu vực ngoài phạm vi khu bảo tồn nhưng vẫn đạt hiệu quả lâu dài trong bảo tồn thiên nhiên nhờ sự quản lý của cộng đồng, doanh nghiệp hoặc các chủ thể khác.

Theo các chuyên gia, cách tiếp cận này không làm thay đổi quyền sở hữu hay phương thức quản lý hiện có mà dựa trên sự tự nguyện của các chủ thể tham gia. Qua đó, mạng lưới bảo tồn được mở rộng, đồng thời ghi nhận và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương trong bảo vệ đa dạng sinh học.

Theo ông Bùi Chính Nghĩa, Cục trưởng Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, bên cạnh hệ thống khu bảo tồn hiện có, Việt Nam còn nhiều khu vực có thể áp dụng các biện pháp bảo tồn phù hợp nhằm kết hợp giữa bảo tồn thiên nhiên với phát triển kinh tế và ổn định sinh kế cho người dân.

Ông Bùi Chính Nghĩa cho rằng, kết quả nghiên cứu, trao đổi kinh nghiệm quốc tế sẽ là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng để Việt Nam từng bước hoàn thiện cơ chế triển khai OECM phù hợp với điều kiện trong nước.

Đà Nẵng được đánh giá là một trong những địa phương có nhiều tiềm năng phát triển OECM nhờ sở hữu đa dạng hệ sinh thái rừng, biển, sông và cộng đồng địa phương có nhiều kinh nghiệm quản lý tài nguyên.

Theo bà Vũ Thị Bích Hậu, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, nếu xây dựng tốt cơ chế đồng quản lý và chia sẻ lợi ích, bảo tồn thiên nhiên có thể trở thành một trụ cột của phát triển xanh, kinh tế sinh thái và du lịch bền vững, thay vì chỉ được nhìn nhận như một nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên đơn thuần. Đà Nẵng có thể chủ động chuẩn bị trước về mặt dữ liệu, bản đồ, hiện trạng quản lý, chủ thể quản trị, giá trị đa dạng sinh học và mức độ tham gia của cộng đồng để khi Trung ương ban hành hướng dẫn về OECM, thành phố có thể nhanh chóng đề xuất các mô hình thí điểm phù hợp.

Ông Văn Ngọc Thịnh, Tổng Giám đốc WWF - Việt Nam đánh giá, OECM là một công cụ quan trọng giúp mở rộng hiệu quả bảo tồn trên quy mô cảnh quan, đồng thời hỗ trợ thực hiện các mục tiêu quốc gia cũng như Khung đa dạng sinh học toàn cầu. WWF tiếp tục đồng hành với các cơ quan quản lý và địa phương trong quá trình chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, hoàn thiện phương pháp tiếp cận phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

Theo thống kê, đến tháng 1/2026, thế giới đã ghi nhận hơn 7.200 OECM. Tại Việt Nam, khái niệm này đã được đề cập trong Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học đến năm 2030 và bước đầu được khảo sát, đánh giá tiềm năng tại một số địa phương như Quảng Ninh, Huế, Quảng Trị, Đà Nẵng và Đồng bằng sông Cửu Long.