Đảo nhiệt đô thị gia tăng áp lực nắng nóng ở TP. Hồ Chí Minh

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đang hiện rõ tại siêu đô thị TP. Hồ Chí Minh trong bối cảnh biến đổi khí hậu và tác động mạnh của El Niño làm nền nhiệt gia tăng. Quá trình bê tông hóa, cùng sự thu hẹp của không gian xanh và mặt nước, khiến khu vực trung tâm trở thành “điểm nóng”, duy trì nền nhiệt cao hơn vùng ven ngay cả khi thành phố đã bước vào mùa mưa.

Khi “đảo nhiệt” trở thành tác nhân cộng hưởng

Nam Bộ đang trong mùa mưa, TP. Hồ Chí Minh vẫn liên tục ghi nhận các đợt nắng nóng gay gắt, nền nhiệt ngoài trời tăng cao từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều. Nhiều người dân đều cho rằng mùa mưa năm nay “nóng hơn mọi năm”, nhất là tại khu vực trung tâm thành phố, nơi cảm giác oi bức vẫn kéo dài ngay cả khi mặt trời đã lặn, hay khi những cơn mưa nhỏ vừa kết thúc.

Theo các chuyên gia, phía sau hiện tượng này không chỉ là tác động của El Niño hay biến đổi khí hậu mà còn là hiệu ứng đảo nhiệt đô thị (Urban Heat Island - UHI). Đây là hiện tượng nhiệt độ tại khu vực đô thị cao hơn đáng kể so với vùng ngoại thành hoặc nông thôn xung quanh, đặc biệt vào buổi chiều và ban đêm. Thông thường, mức chênh lệch nhiệt độ dao động từ 1 - 3 độ C, nhưng trong các đợt nắng nóng hoặc tại những đô thị lớn, mức chênh lệch có thể lên tới 5 - 8 độ C.

Chuyên gia khí tượng Lê Thị Xuân Lan cho biết, hiện tượng này hình thành khi các bề mặt tự nhiên dần được thay thế bằng bê tông, nhựa đường và các công trình cao tầng. Những vật liệu này hấp thụ lượng lớn bức xạ mặt trời vào ban ngày rồi tiếp tục tỏa nhiệt vào ban đêm. Cùng với đó, diện tích cây xanh, mặt nước và không gian thông thoáng ngày càng thu hẹp làm giảm khả năng điều hòa nhiệt tự nhiên; trong khi mật độ xây dựng cao cản trở lưu thông gió, còn nhiệt thải từ giao thông, điều hòa không khí, hoạt động sản xuất và sinh hoạt tiếp tục làm nhiệt lượng tích tụ trong đô thị.

Theo bà Lê Thị Xuân Lan, đảo nhiệt đã xuất hiện tại nhiều đô thị lớn như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Đồng Nai và gần đây là Cần Thơ. Tuy nhiên, Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh vẫn là hai địa phương có mức độ biểu hiện rõ nhất do quy mô đô thị lớn, mật độ xây dựng cao và diện tích bê tông hóa ngày càng mở rộng.

Trao đổi với phóng viên TTXVN, Phó Giáo sư - Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, El Niño và biến đổi khí hậu là những yếu tố làm gia tăng nền nhiệt trên diện rộng, còn đảo nhiệt đô thị là yếu tố cộng hưởng khiến cảm giác nóng bức trong nội đô trở nên rõ rệt hơn. Ngay cả khi Nam Bộ đã bước vào mùa mưa, nếu lượng mưa ít hoặc mưa xuất hiện muộn vào chiều tối, nhiệt lượng tích tụ trong các công trình xây dựng vẫn chưa kịp giải phóng, khiến không khí tiếp tục oi bức. Không chỉ làm gia tăng cảm giác nóng, hiệu ứng đảo nhiệt còn kéo theo nhiều hệ lụy như tăng nguy cơ sốc nhiệt, gia tăng nhu cầu sử dụng điện cho làm mát, ảnh hưởng đến chất lượng không khí và tạo thêm áp lực lên hạ tầng đô thị.

“Hạ nhiệt” đô thị từ quy hoạch xanh

Theo Phó Giáo sư - Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ, đảo nhiệt đô thị không đơn thuần là một hiện tượng thời tiết mà là hệ quả của quá trình phát triển đô thị. Vì vậy, muốn giảm tác động của hiện tượng này cần bắt đầu từ quy hoạch và tổ chức không gian đô thị.

Thực tế, TP. Hồ Chí Minh đã trải qua nhiều năm đô thị hóa với tốc độ rất nhanh. Diện tích các bề mặt không thấm nước như đường nhựa, quảng trường, bãi đỗ xe và các công trình bê tông không ngừng gia tăng, trong khi cây xanh, mặt nước và không gian mở chưa phát triển tương xứng.

Bên cạnh khả năng hấp thụ và giữ nhiệt của bê tông, nhựa đường, các nguồn nhiệt nhân tạo từ giao thông, hoạt động sản xuất, hệ thống điều hòa không khí và tiêu thụ năng lượng cũng góp phần làm nhiệt độ đô thị tăng cao. Mật độ nhà cao tầng dày đặc còn làm giảm khả năng lưu thông gió tự nhiên, khiến nhiệt khó phát tán, đặc biệt tại khu vực trung tâm.

Ngược lại, các khu vực vùng ven với mật độ xây dựng thấp hơn, còn nhiều cây xanh, đất tự nhiên, sông ngòi và mặt nước nên có khả năng điều hòa vi khí hậu tốt hơn. Đây là lý do nhiệt độ giữa trung tâm và vùng ven thường có sự chênh lệch khá rõ, nhất là vào buổi chiều và ban đêm.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan, hiệu ứng đảo nhiệt sẽ trở thành một thách thức ngày càng lớn đối với các đô thị.

Để giảm tác động của hiện tượng này, Phó Giáo sư - Tiến sĩ Phùng Chí Sỹ cho rằng, TP. Hồ Chí Minh cần ưu tiên phát triển hệ thống cây xanh, công viên, hành lang ven sông và bảo vệ các mặt nước tự nhiên nhằm tăng khả năng điều hòa vi khí hậu. Cùng với đó là nghiên cứu sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt đối với mái nhà, mặt đường và công trình công cộng; khuyến khích phát triển mái xanh, tường xanh, đồng thời quy hoạch các hành lang thông gió, hạn chế phát triển quá dày đặc ở khu vực trung tâm.

Về lâu dài, phát triển giao thông công cộng, giảm phát thải từ phương tiện giao thông, sử dụng năng lượng hiệu quả và cắt giảm khí nhà kính không chỉ góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt mà còn giúp TP. Hồ Chí Minh nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu phát triển đô thị xanh và bền vững.

Trong bối cảnh các đợt nắng nóng được dự báo còn xuất hiện xen kẽ trong mùa mưa, đảo nhiệt đô thị không còn là một hiện tượng mang tính cục bộ mà đã trở thành chỉ dấu cho thấy quá trình phát triển đô thị cần được điều chỉnh theo hướng cân bằng hơn giữa tăng trưởng và môi trường. Bài toán “hạ nhiệt” cho TP. Hồ Chí Minh vì thế không chỉ là ứng phó với thời tiết, mà còn là chiến lược phát triển của một đô thị lớn trong tương lai.