ĐBSCL giữ vững vai trò “vựa lúa” trước thách thức hạn hán, xâm nhập mặn

Chiều 2/3, tại thành phố Cần Thơ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị giao ban đầu năm 2026 ngành nông nghiệp và môi trường vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Hội nghị tập trung đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ năm 2025 và thảo luận các nhóm giải pháp chiến lược nhằm thúc đẩy kinh tế nông thôn, bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong năm "bản lề" 2026. 

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam phát biểu chỉ đạo hội nghị. Ảnh: Thu Hiền – TTXVN

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam khẳng định, Đồng bằng sông Cửu Long là vùng trọng điểm nông nghiệp của cả nước với 3 sản phẩm chủ lực: lúa gạo, thủy sản và trái cây. Theo dự báo từ tháng 3 có thể xuất hiện các dịch hại trên diện rộng, gây áp lực lớn cho sản xuất; năm 2026, tình hình hạn hán và xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long sẽ diễn biến hết sức phức tạp. 

Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định, nếu nước ngọt thiếu hụt, nước mặn xâm nhập sâu sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất của các địa phương. Vì vậy, các đơn vị liên quan trực thuộc Bộ phải bám sát địa bàn, phối hợp chặt chẽ để tham mưu cho lãnh đạo Bộ và hỗ trợ các địa phương. 

Phân tích bối cảnh quốc tế có nhiều biến động có lợi cho xuất khẩu gạo nhưng cũng đầy thách thức. Thứ trưởng Trần Thanh Nam nhận định, các nước như Philippines, Indonesia đều có thông báo tăng lượng nhập khẩu gạo; xung đột tại các khu vực (như Nga - Ukraine) và chính sách hạn chế xuất khẩu của một số quốc gia (như Ấn Độ) đã đẩy giá gạo lên cao. Giá gạo tăng cao là cơ hội cho nông dân nhưng cũng gây áp lực lên công tác quản lý, thu mua và bình ổn thị trường trong nước. 

Ngoài ra, sản xuất nông nghiệp cũng đối mặt với thách thức khi lãi suất ngân hàng đang có xu hướng thấp, nguồn vốn lưu thông bắt đầu được tháo gỡ nhưng chi phí sản xuất nông nghiệp dự báo sẽ tăng cao. “Khi giá nguyên liệu đầu vào tăng, giá thành đầu ra cũng sẽ tăng theo, gây áp lực lớn lên ngành nông nghiệp”, ông Nam phân tích. 

Trước bối cảnh trên, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường đề nghị các địa phương cần chủ động tham mưu, xây dựng kế hoạch sản xuất cụ thể để đảm bảo thắng lợi vụ Đông Xuân. Cục Thủy lợi và các cơ quan liên quan phải sẵn sàng phương án điều tiết nước, chuẩn bị các điều kiện kỹ thuật tốt nhất. Các doanh nghiệp theo dõi sát sao các thị trường xuất khẩu, rà soát lại các đơn hàng để có chiến lược tiêu thụ hợp lý, tránh tình trạng bị động về giá. 

Liên quan đến lĩnh vực đất đai, Thứ trưởng Nam cho rằng, trong năm 2026, các địa phương và bộ ngành sẽ ban hành bảng giá đất mới theo các quy định mới của Luật Đất đai. Điều này sẽ dẫn đến sự khác biệt về giá giữa các khu vực. Dự báo thị trường bất động sản sẽ có những biến động rất lớn, đặc biệt là tại thị trường Thành phố Hồ Chí Minh, do tác động trực tiếp từ việc điều chỉnh bảng giá đất này. 

Đề cập đến Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đề nghị các địa phương triển khai tích cực và xem đây là hình mẫu cho tăng trưởng xanh. Các trung tâm khuyến nông phải đóng vai trò nòng cốt, hướng dẫn kỹ thuật trực tiếp cho nông dân để đảm bảo Đề án đạt hiệu quả cao nhất. 

Ông Trần Thanh Nam cũng chỉ đạo cần tăng cường công tác đào tạo nghề cho nông dân, không chỉ về kỹ thuật sản xuất mà còn về kỹ năng quản trị và kinh tế hợp tác. Phát triển du lịch nông thôn được xem là một hướng đi mới để tăng thu nhập cho người dân, góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững. 

Bước sang năm 2026, ngành nông nghiệp và môi trường vùng Đồng bằng sông Cửu Long đặt mục tiêu không chỉ giữ vững vị thế "vựa lúa, vựa thủy sản" mà còn trở thành hình mẫu về vùng nông thôn phồn thịnh, văn minh. Với phương châm "chủ động - thích ứng - bền vững", vùng Đồng bằng sông Cửu Long tập trung vào ba nhóm giải pháp trọng tâm: đẩy mạnh chuyển đổi nông nghiệp sinh thái, đa giá trị; trọng tâm là hiện thực hóa Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao để hướng tới thị trường tín chỉ carbon.

Vùng tiếp tục hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và thích ứng thông minh, đầu tư hệ thống đê kè, cống ngăn mặn và khu neo đậu tàu thuyền. Nâng tỷ lệ người dân nông thôn tiếp cận nước sạch tập trung (hiện đạt 68%, một số tỉnh như Đồng Tháp, Vĩnh Long đã đạt trên 90%). Chuyển đổi số toàn diện và quản trị tài nguyên, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung cho toàn ngành để quản lý mã số vùng trồng, vùng nuôi bằng công nghệ số.

Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Thu Hiền – TTXVN

Tại hội nghị, Chủ tịch UBND thành phố Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên đề xuất xây dựng khung cơ sở dữ liệu thống nhất từ Trung ương đến địa phương để tránh lãng phí. Thành phố Cần Thơ khẳng định quyết tâm khi sẵn sàng bố trí 1.000 tỷ đồng trong 3 năm tới để hoàn thiện cơ sở dữ liệu đất đai. 

Ông Trương Cảnh Tuyên nhấn mạnh, những thách thức như xâm nhập mặn, sụt lún và sạt lở đất không còn là vấn đề riêng lẻ của từng địa phương. Đòi hỏi một cách tiếp cận liên kết vùng chặt chẽ. Cần Thơ kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường dùng chung cho các địa phương dọc sông Hậu để giám sát ô nhiễm từ các khu công nghiệp, đảm bảo an ninh nguồn nước cho toàn vùng hạ lưu. 

Nhìn lại năm 2025, dù bối cảnh thế giới có nhiều biến động phức tạp và chịu tác động trực tiếp từ các hiện tượng thời tiết cực đoan, ngành Nông nghiệp và Môi trường vùng Đồng bằng sông Cửu Long vẫn khẳng định vai trò "trụ đỡ" của nền kinh tế. Mức tăng trưởng toàn vùng ước đạt 3,9%, cao hơn mức bình quân chung của cả nước (3,78%). 

Báo cáo tại hội nghị cho thấy, sản xuất lúa gạo tiếp tục giữ vững vị thế chủ lực với sản lượng đạt 24,057 triệu tấn trên diện tích 3,79 triệu ha. Kim ngạch xuất khẩu gạo chạm mốc kỷ lục, dao động từ 4,02 đến 4,1 tỷ USD. Điểm sáng nổi bật nhất là việc triển khai hiệu quả Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh". Đến nay, 7 mô hình điểm tại An Giang, Cần Thơ, Vĩnh Long và Đồng Tháp đã chứng minh lợi ích rõ rệt về cả kinh tế lẫn môi trường thông qua hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) theo tiêu chuẩn quốc tế. 

Không chỉ có lúa gạo, Đồng bằng sông Cửu Long hiện đóng góp 42,8% sản lượng trái cây cả nước (6,7 triệu tấn) và 55,7% sản lượng thủy sản toàn quốc (4,79 triệu tấn). Công tác xây dựng nông thôn mới cũng đạt bước tiến vượt bậc với 1.149 xã đạt chuẩn (chiếm 93,2%), vượt 16,5% so với kế hoạch. Đặc biệt, tỉnh Đồng Tháp đã vinh dự được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới.

Tuy nhiên, hội nghị cũng thẳng thắn nhìn nhận những "điểm nghẽn": sản xuất còn quy mô nhỏ lẻ, liên kết chuỗi giá trị chưa bền vững và đặc biệt là áp lực từ biến đổi khí hậu. Tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển từ năm 2016 đến nay đã xuất hiện trên 800 điểm với chiều dài hơn 1.200 km, gây áp lực lớn lên ngân sách và an sinh xã hội.