Diễn đàn Tương lai ASEAN: Đối thoại để hiện thực hóa khát vọng tầm nhìn 2045

Trong bài phát biểu tại Ban Thư ký ASEAN (tháng 3/2025), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Chính trong những thách thức, khó khăn luôn chứa đựng hoặc xuất hiện cơ hội. Khó khăn thúc đẩy các quốc gia xích lại gần nhau, đối phó với những thách thức chung. Đồng thời, khó khăn cũng mở ra những cơ hội hiếm có cho ASEAN vươn lên bứt phá và khẳng định vị thế mới, trên cơ sở nguyên tắc, giá trị chung và những thành tựu sau gần 60 năm phát triển". Thông điệp mạnh mẽ và truyền cảm hứng này của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước không chỉ đúc kết chặng đường lịch sử của ASEAN mà còn định vị tâm thế của toàn khối trước những biến động khôn lường của thời cuộc. Nắm bắt thời cơ và đòi hỏi thực tiễn đó, Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum - AFF), một sáng kiến của Việt Nam đã và đang trở thành một nền tảng đối thoại chiến lược, trong nỗ lực hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.

*Từ ý tưởng đến "vườn ươm" chiến lược

Diễn đàn Tương lai ASEAN là một sáng kiến mang tầm chiến lược do Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính chính thức công bố tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 43 tại Jakarta (Indonesia) vào tháng 9/2023. Từ một ý tưởng đột phá nhằm tạo không gian đối thoại mở, Việt Nam đã kiên trì hiện thực hóa và biến diễn đàn thành một "điểm hẹn ý tưởng khu vực" qua các kỳ tổ chức thành công liên tiếp.

Đánh giá về giá trị cốt lõi của sáng kiến này, nguyên Đại sứ Singapore tại Việt Nam Jaya Ratnam đã nhận định: "Đây là một sáng kiến rất có giá trị của Việt Nam được đưa ra vào một thời điểm hết sức quan trọng đối với khu vực và thế giới... và tôi nghĩ rằng Việt Nam đang tiến bước để đảm nhận vai trò dẫn dắt trong ASEAN".

Trong bài phát biểu tại Diễn đàn Tương lai ASEAN năm 2024, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cho rằng: Việc Việt Nam tổ chức AFF thể hiện tầm nhìn xa của Việt Nam. Diễn đàn sẽ rất hữu ích để suy nghĩ thấu đáo về những gì phía trước và cần được đón đầu của khu vực.

Sức sống và sự khác biệt của AFF nằm ở chỗ đây là một "vườn ươm ý tưởng" có sự pha trộn, tương tác đa chiều giữa Kênh 1 (các nhà hoạch định chính sách, chính phủ) và Kênh 2 (giới học giả, doanh nghiệp, thanh niên). “Thông qua Diễn đàn Tương lai ASEAN - một diễn đàn mà chúng tôi gọi là "kênh 1,5" - tức là có sự tham gia của cả các cơ quan Chính phủ lẫn các đại diện không chính thức của các thành phần khác trong cộng đồng như giới học giả, giới doanh nghiệp, báo giới cũng như các tổ chức khu vực và quốc tế đại diện cho người dân, chúng ta hy vọng sẽ tạo ra một không gian cởi mở và sáng tạo. Từ đó, các bên có thể cùng nhau tìm ra những giải pháp đột phá để giúp ASEAN hiện thực hóa được tương lai của mình”, Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao, đơn vị được giao trọng trách tổ chức diễn đàn quan trọng này chia sẻ.

Bằng phương châm sáng tạo trong tư duy và đổi mới trong cách tiếp cận, Việt Nam mong muốn huy động trí tuệ tập thể, gắn kết các bên liên quan nhằm tìm ra những giải pháp đột phá, bổ trợ đắc lực cho các tiến trình chính thức của ASEAN.

*Cùng định hình tương lai chung

Năm 2026 không chỉ là dịp kỷ niệm 50 năm ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) mà còn mang tính bước ngoặt khi là năm đầu tiên ASEAN bắt tay triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Trong thời khắc bản lề này, Diễn đàn Tương lai ASEAN lần thứ ba diễn ra tại Hà Nội với chủ đề: “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Phát triển lấy người dân làm trung tâm” mang một sứ mệnh to lớn.

Chủ đề này được thiết kế khéo léo để đồng điệu và cộng hưởng sâu sắc với chủ đề Năm Chủ tịch ASEAN 2026 của Philippines là "Cùng chèo lái tương lai chung". Đánh giá cao chủ đề Diễn đàn Tương lai ASEAN năm nay, Đại sứ Philippines tại Việt Nam  Francisco Noel R. Fernandez III  nhấn mạnh: “Điều này rất quan trọng bởi điều đó cho thấy vai trò chủ nhà của Việt Nam có sự bổ trợ cho các định hướng và ưu tiên của các nhà lãnh đạo ASEAN. Điều đó cũng cho thấy các cuộc thảo luận trong khuôn khổ AFF, với trọng tâm hướng tới tương lai, hoàn toàn phù hợp với những nội dung ASEAN đang thảo luận hiện nay”.

Đặc biệt, sự kiện năm 2026 còn là sự cụ thể hóa thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La về việc kiến tạo một cấu trúc khu vực mở, bao trùm và kiên định lấy ASEAN làm trung tâm. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Vai trò trung tâm của ASEAN không tự nhiên mà có và cũng không tự duy trì. ASEAN chỉ có thể giữ vai trò đó bằng đoàn kết, tự chủ chiến lược và năng lực kiến tạo chương trình nghị sự chung. Bao trùm phải gắn với hiệu quả, đối thoại phải tạo ra hành động, đồng thuận phải giúp khu vực phản ứng kịp thời trước các vấn đề chung. Việt Nam ủng hộ và sẵn sàng hợp tác chặt chẽ với Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2026, cùng các nước thành viên củng cố hòa bình, an ninh, mở rộng các hành lang thịnh vượng, thúc đẩy kết nối, phát triển bao trùm, bền vững và đặt người dân ASEAN ở vị trí trung tâm”.

Để tạo ra sự đột phá, Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 ghi nhận tính bao trùm chưa từng có khi lần đầu tiên tổ chức một phiên đối thoại dành riêng cho hợp tác giữa 11 chính đảng ở Đông Nam Á và Hội nghị Lãnh đạo các thành phố ASEAN. Tầm vóc của sự kiện còn được khẳng định mạnh mẽ qua sự hiện diện của 4 Thủ tướng Chính phủ trong khu vực đến từ Lào, Campuchia, Thái Lan và Timor-Leste. Sự quy tụ của các nhà lãnh đạo cấp cao cùng hàng trăm đại biểu quốc tế minh chứng rõ rệt cho tinh thần gắn kết khu vực và sự coi trọng đặc biệt đối với vai trò chủ động của Việt Nam.

Ý nghĩa chiến lược của Diễn đàn năm 2026 đã được các nhà lãnh đạo quốc tế và giới hoạch định chính sách đánh giá rất cao, tập trung vào khả năng kiến tạo tương lai và năng lực tự cường của khối. Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lào Phongsavan Sisoulat đã đặc biệt đề cao tính thời sự của Diễn đàn: Việc Việt Nam chọn chủ đề của Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 là “Cùng định hình tương lai chung: Hòa bình, Thịnh vượng và Phát triển lấy người dân làm trung tâm” cho thấy sự nhạy bén của Việt Nam, rất phù hợp và rất kịp thời, đặc biệt trong bối cảnh tình hình địa chính trị và kinh tế thế giới đang diễn biến nhanh chóng và khó đoán định như hiện nay. Ông khẳng định, sáng kiến này mang tính định hướng dài hạn: "Diễn đàn Tương lai ASEAN không chỉ giúp nâng cao vai trò và vị thế của Việt Nam, mà diễn đàn sẽ tiếp tục đóng góp quan trọng cho việc xác định tầm nhìn và định hướng hợp tác của ASEAN trong tương lai".

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường chia sẻ: "Chúng tôi kỳ vọng Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 sẽ đóng góp thêm nhiều góc nhìn, sáng kiến và khuyến nghị chính sách thiết thực cho tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN". Giải mã về nội hàm chủ đề, ông nhấn mạnh sự gắn kết không thể tách rời: "Hòa bình là điều kiện tiên quyết cho phát triển; thịnh vượng là mục tiêu chung của mọi quốc gia thành viên; còn việc đặt người dân ở vị trí trung tâm chính là tinh thần xuyên suốt của Cộng đồng ASEAN". Đặc biệt, đúc kết về thông điệp tự cường của khu vực trong kỷ nguyên mới, Thứ trưởng khẳng định: Một ASEAN tự cường là một ASEAN biết biến kết nối thành nguồn lực của chính mình.

Cùng chung nhận định, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn cho rằng: "Diễn đàn Tương lai ASEAN lần thứ ba là một trong những diễn đàn quan trọng mà tôi cho rằng Việt Nam có thể đóng vai trò tích cực trong việc định hình các chiến lược của ASEAN. Bởi vì chúng ta phải đảm bảo rằng ASEAN có tiếng nói mạnh mẽ trong các vấn đề toàn cầu".

Sức mạnh của ASEAN trải qua gần 6 thập  niên không đến từ sự áp đặt, mà khởi nguồn từ tinh thần đồng thuận, tôn trọng sự khác biệt và thống nhất trong đa dạng. Bằng việc khởi xướng và kiên trì tổ chức Diễn đàn Tương lai ASEAN, Việt Nam đã đóng góp một không gian đối thoại vô giá, nơi định hình những chiến lược vượt ra khỏi khủng hoảng trước mắt để hướng tới tầm nhìn dài hạn.

Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 đã vượt qua khuôn khổ của một sự kiện ngoại giao đa phương để trở thành một "thương hiệu" chiến lược của cả khu vực. Bằng việc huy động sức mạnh và trí tuệ của mọi tầng lớp từ chính phủ, chính đảng, học giả, doanh nghiệp đến giới trẻ, Diễn đàn đang đặt những viên gạch vững chắc đầu tiên cho Tầm nhìn 2045, chèo lái "con tàu" ASEAN vượt qua sóng gió để trở thành một Cộng đồng hòa bình, tự cường, phát triển bền vững và luôn đặt gần 700 triệu người dân vào vị trí trung tâm./.