Định vị mô hình phát triển mới bước vào kỷ nguyên thịnh vượng

* Bối cảnh mới, yêu cầu mới

Sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình cao, hội nhập sâu rộng với thế giới và có vị thế ngày càng quan trọng trong khu vực. Những thành tựu đó được các chuyên gia và tổ chức quốc tế đánh giá là một câu chuyện phát triển đáng chú ý.

Nhưng chính thành công của 40 năm Đổi mới lại đặt ra một yêu cầu mới: không thể dùng mãi những động lực đã tạo nên thành công của quá khứ để giải quyết những bài toán của tương lai.

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Đổi mới mô hình phát triển không chỉ là điều chỉnh tăng trưởng, mà là đổi mới cách tạo ra, phân bổ và thụ hưởng thành quả phát triển; lấy nhân dân và con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực. Khoa học, công nghệ, dữ liệu, đổi mới sáng tạo và nhân lực chất lượng cao phải trở thành động lực chủ yếu. Tăng trưởng phải được tạo ra từ từng ngành, địa bàn, doanh nghiệp, hộ kinh doanh, người lao động; để mọi chủ thể có thêm cơ hội đóng góp và thụ hưởng.

Theo các chuyên gia, động lực dựa vào vốn, lao động, tài nguyên và gia công cần được chuyển sang mô hình dựa nhiều hơn vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và năng suất lao động. Đây chính là điểm nối quan trọng giữa 40 năm Đổi mới và kỷ nguyên phát triển mới.

TS. Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội, Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ, cho rằng những động lực dựa vào mở rộng nguồn lực đã từng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển, nhưng khi các yếu tố đầu vào truyền thống dần chạm giới hạn, Việt Nam cần chuyển sang một cách tiếp cận mới. Ông nhấn mạnh: “Vấn đề đặt ra hiện nay là xây dựng một mô hình phát triển mới dựa trên năng lực quốc gia trong kỷ nguyên số và tăng trưởng GDP đạt 2 con số là kết quả của mô hình tăng trưởng mới”.

Như vậy, đổi mới mô hình phát triển không đơn thuần là thay đổi cách thức tạo ra GDP. Đó là sự thay đổi đồng bộ về cách tạo ra của cải, cách huy động và phân bổ nguồn lực, cách quản trị quốc gia và cách người dân được thụ hưởng thành quả phát triển.

* Kiến tạo không gian phát triển mới

Nghị quyết số 19-NQ/TW, ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã đề ra mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, tạo lập nền tảng cho tầm nhìn 100 năm phát triển tiếp theo của đất nước với định hướng đến năm 2130, Việt Nam trở thành quốc gia xã hội chủ nghĩa phát triển trình độ cao.

Theo các chuyên gia, trong giai đoạn mới, một nền kinh tế năng động không thể vận hành bằng một phương thức quản lý chậm hơn tốc độ thay đổi của thị trường và công nghệ. Theo định hướng mới, quản trị quốc gia cần chuyển mạnh sang mô hình hiện đại, dựa trên dữ liệu, phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng môi trường thuận lợi để các chủ thể kinh tế phát huy năng lực.

PGS.TS. Bùi Văn Huyền, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng đổi mới thể chế phải được nhìn nhận như một trong những đột phá quan trọng nhất của mô hình phát triển mới. Theo ông, việc đổi mới tư duy và nâng cấp thể chế kinh tế thị trường lên một trình độ cao hơn không chỉ là yêu cầu quản lý mà còn trở thành “đột phá của đột phá”, là “hạ tầng mềm” quyết định chất lượng và tính bền vững của mô hình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Cải cách thể chế không chỉ nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, mà phải tạo ra không gian cho cái mới. Điều đó đặc biệt quan trọng với những lĩnh vực chưa có tiền lệ, những mô hình kinh doanh mới, kinh tế số, trí tuệ nhân tạo hay các công nghệ mới nổi. Nhà nước cần vừa bảo đảm kỷ cương, vừa tạo đủ không gian thử nghiệm để những sáng kiến mới có cơ hội phát triển.

Nếu thể chế là điều kiện mở đường thì khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực tạo tốc độ.

Tại Hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách” tổ chức tại Hà Nội ngày 28/7, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhận định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính là nền tảng để vừa làm mới những không gian phát triển truyền thống, vừa khai phá những không gian hoàn toàn mới.

Nhưng để biến khoa học - công nghệ thành động lực tăng trưởng, Việt Nam không thể chỉ dừng ở ứng dụng công nghệ. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra năng lực nghiên cứu, làm chủ, thương mại hóa và đưa công nghệ vào sản xuất.

Mối liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và các tổ chức nghiên cứu vì vậy phải được tăng cường. Doanh nghiệp phải trở thành trung tâm hấp thụ và thương mại hóa công nghệ; nghiên cứu khoa học phải gắn chặt hơn với nhu cầu thực tiễn; các chính sách đầu tư cho khoa học - công nghệ phải được đánh giá bằng kết quả tạo ra năng suất, sản phẩm và giá trị mới.

Một điểm mới quan trọng trong tư duy phát triển là không chỉ khai thác những không gian truyền thống mà phải chủ động tạo ra không gian phát triển mới.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, các không gian số, không gian ngầm, không gian đổi mới sáng tạo… có thể mở rộng dư địa tăng trưởng khi các động lực truyền thống dần chạm giới hạn. Tuy nhiên, không gian phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành giá trị, năng suất, chất lượng cuộc sống và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Điều này đòi hỏi một tư duy khác về quy hoạch và phân bổ nguồn lực. Hạ tầng giao thông phải gắn với không gian kinh tế; đô thị phải gắn với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; dữ liệu phải trở thành một loại hạ tầng; các vùng kinh tế phải được liên kết thành những chuỗi giá trị thay vì phát triển biệt lập. Đây cũng là cách để Việt Nam mở rộng dư địa tăng trưởng mà không nhất thiết phải phụ thuộc ngày càng nhiều vào các yếu tố đầu vào truyền thống.

Những gì đã làm nên thành công của những năm Đổi mới không phải là một mô hình bất biến, mà chính là tinh thần dám đổi mới để thích ứng. Vì thế, đổi mới mô hình phát triển hôm nay chính là kế thừa và phát huy những thành tựu ấy để tạo ra một bước chuyển mới về chất. Mô hình phát triển mới đang được định hình – mở đường để Việt Nam bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của phát triển nhanh, tự cường và thịnh vượng./.