Đổi mới phương thức ứng phó trước thiên tai ngày càng bất thường

Chiều 24/9, tại TP. Hồ Chí Minh, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp Viện Chuyển đổi Môi trường và Xã hội Quốc tế (ISET) và Tổ chức Plan International Việt Nam tổ chức Hội thảo “Ứng phó với thiên tai dị thường và đa thiên tai - Bài học, định hướng và công cụ”. Hội thảo tập trung chia sẻ kinh nghiệm từ các sự kiện thiên tai năm 2024 - 2025, đồng thời trao đổi về cảnh báo sớm, năng lực cộng đồng và công cụ dữ liệu phục vụ phòng, chống thiên tai.

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Trường Sơn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai cho biết: Biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tần suất, cường độ và mức độ bất thường của các hiện tượng thời tiết cực đoan trên phạm vi toàn cầu. Việt Nam đang ngày càng phải đối mặt với nhiều loại hình thiên tai có diễn biến phức tạp, khó dự báo hơn trước. Nhiều năm qua xuất hiện mưa lớn trái mùa, lũ ngoài quy luật, nắng nóng kéo dài, hạn hán, xâm nhập mặn và các sự kiện đa thiên tai xảy ra liên tiếp hoặc đồng thời như “bão chồng bão, lũ chồng lũ”.

Thực tiễn cho thấy phương pháp quản lý rủi ro thiên tai truyền thống cần tiếp tục được đổi mới, trong đó chú trọng nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm, quản lý rủi ro tổng hợp, liên ngành, liên vùng; ứng dụng khoa học công nghệ, dữ liệu và lấy người dân, cộng đồng làm trung tâm trong phòng ngừa, ứng phó, phục hồi sau thiên tai.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, thống kê cho thấy mức độ nghiêm trọng và tính bất thường của thiên tai những năm gần đây. Giai đoạn 2006 - 2025, trung bình mỗi năm thiên tai làm khoảng 314 người chết, mất tích; riêng giai đoạn 2016 - 2025 là 275 người/năm. Thiệt hại kinh tế bình quân giai đoạn 2016 - 2025 khoảng 38.592 tỷ đồng/năm.

Năm 2024 ghi nhận 519 người chết, mất tích và thiệt hại kinh tế ước 91.622 tỷ đồng. Năm 2025, thiên tai tiếp tục diễn biến nghiêm trọng với 484 người chết, mất tích; 348.754 nhà bị hư hại, di dời khẩn cấp; 523.663 ha lúa, hoa màu bị thiệt hại và tổng thiệt hại kinh tế ước 104.733 tỷ đồng. Năm 2025 cũng ghi nhận 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, trong đó nhiều cơn có tốc độ di chuyển nhanh, cường độ mạnh và diễn biến trái quy luật.

Từ thực tế tại xã Nam Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, ông Nguyễn Đăng Thục, chuyên gia phòng, chống thiên tai của Tổ chức Plan International Việt Nam, trình bày kết quả đánh giá hệ thống cảnh báo sớm và cơ chế hỗ trợ lẫn nhau sau các trận lũ trái mùa năm 2025. Nghiên cứu cho thấy địa phương đã hình thành mạng lưới cảnh báo khá đa dạng, kết hợp loa truyền thanh IP, nhóm Zalo, các trang thông tin cộng đồng và sự hỗ trợ trực tiếp của lực lượng tại cơ sở; khoảng 70-80% hộ dân ở khu vực thấp trũng có thuyền để chủ động ứng phó.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một số hạn chế. Kế hoạch chuẩn bị thiên tai hằng năm được xây dựng vào khoảng tháng 7 - 8 nên chưa tính đến các đợt lũ trái mùa như tháng 1 và tháng 6/2025. Việc mất liên lạc khi mất điện, thiếu phương tiện cứu hộ và nơi tránh trú công cộng cũng ảnh hưởng đến khả năng ứng phó. Đáng chú ý, việc thiếu cơ chế chính thức chia sẻ thông tin về xả nước hồ chứa ở thượng nguồn giữa các địa phương khiến thời gian chuẩn bị của cộng đồng hạ nguồn bị rút ngắn.

Thực tế, bão Kalmaegi và đợt lũ lịch sử xảy ra sau đó 13 ngày trong tháng 11/2025 tại tỉnh Gia Lai đã gây thiệt hại lớn làm 77.408 nhà bị hư hỏng hoặc phá hủy, 42.489 nhà bị ngập; 73,8% khách hàng điện bị mất điện, riêng khu vực phía Đông khoảng 98%; 5 người chết, 1 người bị thương, thiệt hại trực tiếp trên 11.500 tỷ đồng.

Qua đánh giá sau thiên tai, TS. Vũ Cảnh Toàn, Trưởng nhóm kỹ thuật ISET tại Việt Nam cho biết cần chủ động kích hoạt kịch bản ứng phó, bố trí cán bộ tại khu vực nguy cơ, chuẩn bị phương án sơ tán theo từng kịch bản và duy trì phương án dự phòng về thông tin liên lạc, nguồn điện, phương tiện, quan trắc. Tại lưu vực sông Hà Thanh (tỉnh Gia Lai), thời gian truyền lũ khoảng 3 - 5 giờ, trong khi lượng mưa, mực nước chưa đủ xác định khu vực, thời điểm và độ sâu ngập. Do đó, cảnh báo cần kết hợp dữ liệu địa hình, hạ tầng, dân cư và công trình thiết yếu để hỗ trợ quyết định sơ tán.

Hội thảo cũng chia sẻ kinh nghiệm xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ phòng, chống thiên tai tại Huế và Quảng Trị; trong đó có WebGIS, hệ thống cơ sở dữ liệu và công cụ hỗ trợ vận hành hồ chứa. Các giải pháp góp phần tăng cường chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, đơn vị trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp. Cùng với đó là các giải pháp nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo, kỹ năng ứng phó của cộng đồng, rà soát phương án “4 tại chỗ”, xây dựng nhà ở an toàn, nâng cấp công trình phòng, chống thiên tai và đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số.