Đổi mới sáng tạo trên hành trình nước rút

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mang tính quyết định. Lúc này, động lực thúc đẩy cộng đồng doanh nghiệp nhanh chóng đổi mới sáng tạo chính là sự pha trộn giữa áp lực quốc tế gồm những thỏa thuận Xanh, các quy chuẩn CBAM (cơ chế điều chỉnh biên giới carbon), yêu cầu về chuỗi cung ứng carbon thấp cùng với khát vọng quốc gia về làm chủ công nghệ bán dẫn và đạt Net Zero vào năm 2050... Trong xu thế chung của toàn cầu, hành trình này không chỉ đang ngày càng bức thiết mà còn gấp rút để tiến về đích.

Theo Báo cáo chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2025 do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố mới đây, năm 2025, Việt Nam được xếp hạng 44/139 quốc gia và nền kinh tế, duy trì thứ hạng của năm 2024. Đáng chú ý, Việt Nam tiếp tục giữ vị trí thứ 2 trong nhóm các quốc gia thu nhập trung bình thấp, chỉ sau Ấn Độ ở hạng 38, và xếp thứ 3 trong khu vực ASEAN sau Singapore và Malaysia, vượt lên trên Thái Lan. Việc duy trì thứ hạng 44 trong bối cảnh toàn cầu cạnh tranh khốc liệt cho thấy sự bền bỉ, nhưng cũng là lời nhắc nhở rằng, Việt Nam cần những bước đi đột phá hơn để thoát khỏi vai trò là nơi lắp ráp, gia công và tiến vào phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn. Động lực ấy, hiện nay đang được xác định rõ qua hai xu hướng chiến lược: công nghệ bán dẫn và chuyển đổi xanh.

Theo các chuyên gia, sự phát triển của ngành bán dẫn không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là động lực thúc đẩy tiến bộ công nghệ hiện đại, tạo nền cho đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực tiên phong như Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và ô tô điện... Việt Nam đang nắm bắt cơ hội vàng từ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng toàn cầu. Cam kết phát triển ngành bán dẫn được thể hiện rõ nét qua việc thành lập Ban chỉ đạo quốc gia do Thủ tướng Chính phủ đứng đầu, cùng kế hoạch đào tạo 5.000 kỹ sư bán dẫn chất lượng cao từ nay đến năm 2030. Điều này thể hiện một quyết tâm chính trị mạnh mẽ từ cấp cao nhất.

Tuy nhiên, dù có động lực mạnh mẽ, Việt Nam vẫn chưa có nhà máy chế tạo tấm bán dẫn ở trong nước, điều này hạn chế khả năng tiến vào các phân khúc có giá trị gia tăng cao như thiết kế chip và sản xuất tiên tiến. Các rào cản còn bao gồm tình trạng thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, hạ tầng nghiên cứu và hệ thống hậu cần chuyên biệt như nguồn điện ổn định, nguyên liệu đạt chuẩn. Để có thể cạnh tranh, Việt Nam không chỉ cần vốn đầu tư mà cần một chiến lược phối hợp; trong đó Chính phủ, doanh nghiệp và các trường đào tạo... cần chung tay hành động.

Ông Nguyễn Quân, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ nhận định, giấc mơ bán dẫn không thể chỉ dựa vào vài ưu đãi thuế. Nó là cuộc chơi về ‘hệ sinh thái’ tích hợp. Việt Nam cần khung pháp lý mạnh mẽ về sở hữu trí tuệ, cần những trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) mà các tập đoàn như Synopsys hay Renesas đang đẩy mạnh hoạt động tại Việt Nam có thể tin tưởng. Nếu không đầu tư thực chất vào nhân lực, hạ tầng và bảo vệ sở hữu trí tuệ, Việt Nam có nguy cơ bỏ lỡ mất cơ hội vàng. Công cuộc thoát khỏi vai trò lắp ráp phải bắt đầu từ phòng thí nghiệm và hội trường đại học, không phải chỉ từ cổng nhà máy.

Để phát triển lĩnh vực bán dẫn, ông Nguyễn Quân cho rằng, hiện nay, hạ tầng phục vụ sản xuất trong nước còn rất thiếu, cụ thể là hạ tầng năng lượng. Thêm vào đó, nguồn nhân lực từ khâu thiết kế đến cán bộ kỹ thuật; nhân sự vận hành thiết bị hiện đại tại các nhà máy có giá trị tỷ USD cần được đào tạo với chất lượng cao. “Đây chính là một số yếu tố chính khiến doanh nghiệp ngoại dù muốn đầu tư vào ngành bán dẫn tại Việt Nam nhưng còn rất e ngại”, ông Nguyễn Quân nhấn mạnh. Vì thế, ngoài thu hút đầu tư, Nhà nước cần giúp doanh nghiệp nội địa chuẩn sẵn thị trường tiêu thụ sản phẩm; cần đưa ra giải pháp để các tập đoàn lớn đang đầu tư tại Việt Nam có thể chia sẻ một phần thị phần của họ cho doanh nghiệp bán dẫn Việt....

Bên cạnh câu chuyện bán dẫn, áp lực chuyển đổi Xanh với các quy chuẩn CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon), yêu cầu về chuỗi cung ứng carbon thấp đang trở thành động lực thay đổi cuộc chơi. Hành trình đạt Net Zero vào năm 2050 đòi hỏi những bước đi thần tốc và mục tiêu trung hạn vào năm 2030 đóng vai trò bản lề.

Theo ông Đặng Đức Anh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, để nền kinh tế đạt chuẩn cung ứng carbon thấp, cần một chiến lược phối hợp đa chiều, tập trung vào đổi mới sáng tạo trong sản xuất và tiêu dùng năng lượng. Cụ thể, muốn giảm phát thải carbon sẽ là việc chuyển dịch mạnh mẽ sang năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió... hay sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả; muốn làm được điều này thì cần các cơ chế giá điện linh hoạt, ưu đãi thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xanh, đơn giản hóa các thủ tục cấp phép cho dự án năng lượng tái tạo; song song đó là ứng dụng các giải pháp IoT và AI trong quản lý năng lượng tại các khu công nghiệp giúp tối ưu hóa việc sử dụng điện, giảm đáng kể lượng phát thải tức thời.

Thực hiện mục tiêu xây dựng thị trường carbon và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, trước mắt cần thiết lập ngay ở thị trường nội địa bằng cách tạo ra động lực kinh tế trực tiếp cho doanh nghiệp giảm phát thải; khuyến khích các ý tưởng đổi mới sáng tạo trong thiết kế sản phẩm, tối ưu hóa chuỗi cung ứng để giảm rác thải và tái sử dụng nguyên vật liệu để đáp ứng các tiêu chuẩn xanh quốc tế. Cần nhất là sớm hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường mua bán hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Điều này biến việc giảm khí thải thành một tài sản kinh doanh.

Nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước, ông Nguyễn Quân cho rằng, để đạt được mục tiêu carbon thấp, không thể chỉ hô hào. Chính phủ cần đóng vai trò dẫn dắt bằng cách ban hành các tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng và lộ trình bắt buộc áp dụng cho từng ngành hàng xuất khẩu chủ lực. Thêm vào đó, Nhà nước cần đầu tư mạnh vào hạ tầng truyền tải điện thông minh để tích hợp năng lượng tái tạo không ổn định vào lưới điện quốc gia. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nội địa tiếp cận nguồn vốn xanh, để họ có đủ năng lực đầu tư công nghệ sản xuất carbon thấp, đáp ứng tiêu chuẩn CBAM của EU. Chính sự phối hợp này sẽ giúp Việt Nam không chỉ đạt được các mục tiêu khí hậu mà còn nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế, đảm bảo sự phát triển bền vững trong dài hạn.

Hành trình nước rút đòi hỏi sự dấn thân. Bằng cách kết hợp khát vọng công nghệ bán dẫn và cam kết Net Zero, Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng để định hình lại cấu trúc nền kinh tế, hướng tới một mô hình tăng trưởng chất lượng cao, bền vững và chủ động hơn trong tương lai.