Đồng bộ hạ tầng trong lộ trình kiểm soát khí thải tại TP. Hồ Chí Minh

Tuy nhiên, yêu cầu phát triển đồng bộ giao thông công cộng, hạ tầng sạc, đổi pin và chính sách hỗ trợ đang đặt ra bài toán về tiến độ và khả năng chuyển đổi của người dân, doanh nghiệp.

*Hạ tầng còn thiếu

Theo kết quả nghiên cứu của Đề án, giao thông đường bộ đóng góp khoảng 88% lượng phát thải NOx, 99% CO, 79% SO2 và 88% bụi trong tổng phát thải giao thông của thành phố. Thiệt hại kinh tế liên quan ô nhiễm không khí ước tính trên 3.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 0,25% GRDP. Nếu không có những biện pháp can thiệp quyết liệt, đồng bộ và kịp thời, dự báo đến năm 2030, lượng phát thải khí nhà kính từ giao thông trên địa bàn sẽ vượt ngưỡng 18,4 triệu tấn khí CO2.

Đề án tổ chức lộ trình theo 4 khu vực: Đặc khu Côn Đảo; các xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ và Thạnh An; vùng phát thải thấp khu vực trung tâm thành phố; khu vực còn lại của thành phố thực hiện theo lộ trình dài hơn, kết thúc vào năm 2040. Vùng phát thải thấp được xác định là khu vực trung tâm TP. Hồ Chí Minh, được chia làm hai khu vực để áp dụng theo lộ trình. Khu vực 1 là khu trung tâm hiện hữu (Khu 930 ha) và khu vực Thủ Thiêm. Khu vực 2 là tuyến đường Vành đai 2.

Tính đến tháng 5/2026, toàn thành phố có khoảng 12,8 triệu phương tiện, gồm khoảng 11,5 triệu xe mô tô, xe gắn máy và khoảng 1,28 triệu ô tô các loại. Xe mô tô, xe gắn máy chiếm gần 90% tổng số phương tiện, là phương thức đi lại chủ yếu của phần lớn người dân.

Để lưu thông trong vùng phát thải thấp (LEZ), từ năm 2027, xe buýt phải sử dụng điện hoặc năng lượng xanh. Taxi phải đạt tiêu chuẩn khí thải mức 5 từ năm 2028 và chuyển sang điện, năng lượng xanh vào năm 2030; xe công nghệ 2 bánh phải sử dụng điện, năng lượng xanh từ năm 2028. Từ năm 2028, xe hợp đồng dưới 9 chỗ, xe từ 10 chỗ trở lên và xe khách phải đạt tiêu chuẩn khí thải mức 4 hoặc 5 tùy loại, sau đó tiếp tục nâng chuẩn và chuyển hoàn toàn sang điện, năng lượng xanh trong giai đoạn 2032-2035.

Xe tải đến một tấn phải sử dụng điện, năng lượng xanh; các xe đạt chuẩn khí thải mức 4, sau đó mức 5 từ năm 2030, được lưu thông theo giờ quy định và chuyển hoàn toàn sang điện, năng lượng xanh vào năm 2035. Xe máy cá nhân áp dụng tiêu chuẩn khí thải mức 3 từ năm 2029, mức 4 từ năm 2030; ô tô cá nhân áp dụng mức 4 từ năm 2028, mức 5 từ năm 2030. Cả hai nhóm phương tiện sẽ chuyển hoàn toàn sang điện hoặc năng lượng xanh vào năm 2035.

Với quy mô phương tiện lớn và lộ trình chuyển đổi được đặt ra trong thời gian ngắn, yêu cầu đầu tiên là phải có đủ năng lực vận tải thay thế. Từ năm 2025, thành phố đã thực hiện chủ trương 100% phương tiện xe buýt đầu tư mới, thay thế hoặc phục vụ tuyến mở mới sử dụng điện, năng lượng xanh. Thành phố đã đưa vào khai thác 88 tuyến xe buýt điện với 1.404 xe, chiếm hơn một nửa tổng số phương tiện đang hoạt động.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc chuyển đổi phương tiện cá nhân và xe kinh doanh với quy mô hàng triệu phương tiện đồng nghĩa nhu cầu đi lại bằng giao thông công cộng sẽ tiếp tục tăng, nhất là tại các khu vực áp dụng LEZ. Do đó, năng lực vận tải hành khách công cộng phải được tính toán song hành với lộ trình hạn chế phương tiện, bảo đảm người dân có phương án đi lại thay thế khi các quy định mới được áp dụng.

Cùng với giao thông công cộng, hạ tầng sạc và đổi pin là điều kiện quan trọng trong chuyển đổi xanh. Theo Đề án, thành phố dự kiến đầu tư tối thiểu 19.000 trụ sạc điện và 33.000 tủ đổi pin xe máy điện. Đây là khối lượng hạ tầng rất lớn, trong đó không chỉ đặt ra yêu cầu về số lượng mà còn về vị trí lắp đặt, khả năng đấu nối và đáp ứng nhu cầu sạc tại các khu vực đông dân cư.

Theo bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia TP. Hồ Chí Minh, hạ tầng sạc tại các khu dân cư hiện hữu, nhà chung cư cũ hay quy hoạch đấu nối lưới điện đô thị hiện chưa đồng bộ. Việc dự kiến đầu tư mới 88 trạm và mua sắm 1.606 thiết bị đo khí thải trong năm 2027 để phục vụ kiểm định triệu xe máy cũng là một thách thức cực lớn về mặt vận hành và ngân sách.

Bà Hương cho rằng, có thể giữ lộ trình tiên phong đối với xe công vụ, xe buýt, nhưng với xe máy cá nhân và xe công nghệ hai bánh nên kéo dài lộ trình trước khi áp dụng các biện pháp cấm hay hạn chế diện rộng. Thành phố nên triển khai vùng LEZ khi năng lực vận tải hành khách công cộng tại khu vực đó đáp ứng được tối thiểu 60-70% nhu cầu đi lại của người dân.

*Cần lộ trình và đối tượng phù hợp

Dự thảo đặt mục tiêu từ 1/1/2028 các loại xe taxi, xe máy công nghệ phải là xe có tiêu chuẩn khí thải mức 5 hoặc xe sử dụng điện mới được vào vùng phát thải thấp; đối với xe gắn máy cá nhân không kinh doanh từ 1/1/2029 thì những loại xe cũ (không đạt tiêu chuẩn khí thải mức 3 trở lên) không được lưu thông vào vùng phát thải thấp.

Thực tế xe gắn máy chiếm gần 90% tổng số phương tiện và là sinh kế cốt lõi của hàng triệu người có thu nhập thấp như xe ôm, tài xế xe công nghệ, người giao hàng, buôn bán nhỏ. Theo bà Ung Thị Xuân Hương, lộ trình này áp đặt mốc thời gian quá gấp cho các nhóm yếu thế. Tỷ lệ hỗ trợ tài chính còn quá thấp; dù trong Đề án có gói ngân sách chuyển đổi phương tiện 10.273 tỷ đồng, thủ tục tiếp cận và mức hỗ trợ mỗi xe vẫn là vấn đề cần làm rõ.