Đột phá chiến lược chuyển đổi số hạ tầng giao thông

Trong kỷ nguyên số, hạ tầng giao thông không chỉ là những dải cao tốc hay tuyến đường sắt hiện hữu, mà còn là hệ thống dữ liệu khổng lồ cần được vận hành thông minh. Việc ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang trở thành "chìa khóa" giúp nâng cao năng lực quản trị, tối ưu hóa nguồn lực và mở ra không gian phát triển mới cho kết cấu hạ tầng giao thông Việt Nam.

Với hàng loạt dự án trọng điểm đã hoàn thành và đang tiếp tục được đầu tư đi vào vận hành, hạ tầng giao thông đóng vai trò là đòn bẩy chiến lược thúc đẩy phát triển kinh tế và gia tăng năng lực vận tải. Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành mà còn mở ra không gian phát triển mới, góp phần tối ưu nguồn lực, nâng cao năng lực cạnh tranh của hạ tầng giao thông quốc gia.

Theo ông Trần Hữu Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông (Bộ Xây dựng), kết cấu hạ tầng giao thông của Việt Nam thời gian qua đã có bước phát triển mạnh mẽ, thậm chí mang tính đột phá. Đơn cử, tốc độ phát triển hạ tầng cao tốc giai đoạn 2010 - 2020 nhanh gấp khoảng 10 lần so với giai đoạn trước; còn giai đoạn 2021 - 2025 tiếp tục tăng tốc, nhanh gấp khoảng 4 lần. Tuy nhiên, khi quy mô đầu tư càng lớn cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức quản trị để nâng cao hiệu quả khai thác và sử dụng nguồn lực.

Lúc này, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), mô hình thông tin công trình (BIM), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và vật liệu mới đang trở thành những công cụ then chốt giúp nâng cao chất lượng, rút ngắn tiến độ, kiểm soát chi phí và bảo đảm tính bền vững cho các công trình.

Nhìn nhận từ thực tế triển khai, ông Hoàng Minh Sơn, chuyên gia thẩm tra Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, Trưởng phòng Kế hoạch - Kỹ thuật (Công ty cổ phần BOT Bắc Giang – Lạng Sơn – Hữu Nghị) cho biết, nước ta đang đẩy nhanh rất nhiều đại dự án, đặc biệt là hạ tầng đường sắt với khối lượng dữ liệu phục vụ thi công, vận hành vô cùng khổng lồ. Nếu không sử dụng các công cụ số như BIM hay AI, việc quản lý sẽ rất phức tạp và dễ dẫn đến rối loạn. Ngành xây dựng và giao thông hiện lưu trữ lượng hồ sơ giấy quá lớn, tiềm ẩn rủi ro sai sót cao.

Việc phụ thuộc vào con người xử lý thủ công không chỉ đem lại hiệu quả thấp mà còn làm gia tăng chi phí thực hiện lẫn vận hành dự án. Trong khi đó, việc ứng dụng AI sẽ hỗ trợ toàn diện từ quản trị doanh nghiệp, quản lý dự án cho đến các khâu chuyên môn như giám sát, đánh giá, tối ưu hóa, báo cáo và hỗ trợ con người xử lý dữ liệu nhanh chóng, tiết kiệm tối đa nhân lực. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các dự án đang thi công hay đã hoàn thành với khối lượng công việc theo dõi, bảo trì, bảo dưỡng rất lớn hiện nay.

Không chỉ dừng lại ở quản lý dữ liệu, chuyển đổi số và AI còn thúc đẩy mạnh mẽ công tác khảo sát, thiết kế, giúp rút ngắn thời gian, nâng cao độ chính xác và giảm thiểu rủi ro công trình. Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Viện trưởng Viện Công trình ngầm FECON lấy ví dụ, trong lĩnh vực địa chất, trước đây kỹ sư chủ yếu dựa vào các lỗ khoan riêng biệt rồi dựng mặt cắt 2D, 3D theo phương pháp thủ công. Do nền đất tự nhiên biến đổi rất phức tạp, phương pháp thủ công khó hình dung mô hình chính xác, dễ dẫn đến rủi ro trong thiết kế.

Hiện nay, nhờ các thuật toán tiên tiến kết hợp công nghệ khoan xuyên độ chính xác cao và khảo sát địa vật lý bằng sóng địa chấn, dữ liệu được thu thập trên diện rộng và đầy đủ hơn. Từ đó, thuật toán sẽ tự động xây dựng mô hình nền đất 3D, mô phỏng sự thay đổi địa chất tại từng khu vực, làm cơ sở đưa ra các giải pháp nền móng tối ưu và tiết kiệm hơn cả về kỹ thuật lẫn chi phí.

Đánh giá về lộ trình chuyển đổi số của ngành, ông Trần Hữu Minh cho biết Bộ Xây dựng đã ban hành những kế hoạch rất cụ thể trong tất cả các lĩnh vực. Hoạt động của ngành xây dựng trải dài trên toàn bộ vòng đời của một công trình, từ quy hoạch, thiết kế, thi công đến khai thác, vận hành và bảo trì nên chuyển đổi số không chỉ tác động đơn lẻ tới một khâu mà mang lại giá trị gia tăng cho toàn bộ chuỗi liên kết.

Tuy nhiên, để công nghệ phát huy tối đa hiệu quả trong quản lý kết cấu hạ tầng giao thông, các cơ quan quản lý cần kiến tạo môi trường thuận lợi và giải quyết triệt để ba bài toán cốt lõi: tính đồng bộ trong hệ thống dữ liệu; bảo đảm an toàn, an ninh mạng khi xây dựng hệ thống dữ liệu số khổng lồ; và đặc biệt là phát triển nguồn nhân lực. Bởi lẽ, công nghệ chỉ phát huy tác dụng khi có bàn tay con người quản trị, nên việc đầu tư hệ thống số bắt buộc phải đi đôi với xây dựng đội ngũ nhân sự có đủ năng lực vận hành.

Đồng quan điểm này, ông Nguyễn Tiến Dũng nhấn mạnh, việc vận hành các thiết bị và công nghệ hiện đại đòi hỏi lực lượng nhân sự phải đáp ứng được tiêu chuẩn mới. Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, kỹ sư xây dựng không chỉ giỏi chuyên môn mà phải làm chủ công nghệ, thành thạo ngoại ngữ và có khả năng áp dụng linh hoạt các tiêu chuẩn xây dựng quốc tế.

Có thể thấy, Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra định hướng mang tính bước ngoặt. Nghị quyết không chỉ dừng lại ở việc thúc đẩy ứng dụng công nghệ, mà hướng tới kiến tạo mô hình tăng trưởng mới. Trong đó, dữ liệu và nguồn lực số trở thành tư liệu sản xuất quan trọng, đóng vai trò nền tảng cho sự phát triển bền vững của các ngành kinh tế, tạo đòn bẩy phục vụ quá trình quản trị và kiến tạo hệ thống giao thông đồng bộ, hiện đại.