Dừa sáp Vĩnh Long khẳng định vị thế từ sự liên kết 4 nhà

Tuy nhiên, để phát triển bền vững, bài toán đặt ra không chỉ là nâng cao năng suất mà còn cần hình thành chuỗi liên kết chặt chẽ giữa 4 nhà: nhà khoa học - nông dân - doanh nghiệp - nhà quản lý nhằm ổn định đầu ra, gia tăng giá trị sản phẩm.

Thành quả từ khoa học công nghệ

Những năm gần đây, kết quả nghiên cứu của Đại học Trà Vinh đã tạo bước đột phá trong sản xuất dừa sáp. Công nghệ nhân giống bằng phương pháp cấy phôi giúp nâng tỷ lệ trái sáp lên trên 80%/buồng dừa, cao hơn nhiều so với mức tối đa 25% của giống dừa sáp truyền thống. Nhờ đó, hiệu quả kinh tế được nâng cao  rõ rệt, mở ra khả năng phát triển dừa sáp thành cây trồng giá trị cao cho địa phương.

Hiện tỉnh Vĩnh Long có khoảng 1.361 ha trồng dừa sáp, chiếm hơn 1% tổng diện tích dừa toàn tỉnh, sản lượng khoảng 3,2 triệu trái mỗi năm. Với giá bán phổ biến từ 50.000–120.000 đồng/trái như thời gian qua, dừa sáp khẳng định hiệu quả  kinh tế vượt trội so với nhiều loại cây trồng khác. Tuy nhiên, năng suất  dừa sáp bình quân vẫn còn thấp, khoảng 2.350 trái/ha/năm, do đặc tính kén thổ nhưỡng và tỷ lệ trái sáp thấp khi nhân giống truyền thống.

Trong bối cảnh đó, công nghệ cấy phôi trở thành giải pháp trung gian quan trọng, góp phần nâng tỷ lệ trái sáp, tạo tiền đề nâng cao hiệu quả sản xuất. Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Trai, Phó Trưởng Khoa Nông nghiệp – Thủy sản, Phó Viện trưởng Viện Dừa Đồng bằng sông Cửu Long, Đại học Trà Vinh cho biết: Hiệu quả kinh tế từ dừa sáp cấy phôi có thể cao gấp 4 lần so với giống truyền thống và gấp 10 lần so với các giống dừa lấy nước hoặc lấy dầu. Tuy vậy, hạn chế lớn hiện nay là chi phí cây giống còn cao, khoảng 800.000 đồng/cây và chưa đồng đều về di truyền, khiến diện tích trồng bằng giống cấy phôi toàn tỉnh chỉ mới đạt hơn 31 ha.

Để khắc phục, các nhà khoa học của Đại học Trà Vinh đang tiếp tục hoàn thiện công nghệ nuôi cấy mô nhằm tạo cây giống đồng nhất, nhân giống nhanh với số lượng lớn và giảm mạnh giá thành. Nếu làm chủ được công nghệ này, giá giống có thể giảm xuống dưới 100.000 đồng/cây, tạo điều kiện mở rộng vùng nguyên liệu. Các mô hình khảo nghiệm bước đầu cho thấy triển vọng tích cực về cả năng suất và chất lượng, song cần tiếp tục đánh giá trên diện rộng ở nhiều điều kiện thổ nhưỡng khác nhau trước khi đưa vào sản xuất đại trà. Tuy vậy, thực tế nông dân Vĩnh Long  vẫn còn đang đứng giữa cơ hội và không ít rào cản khi tiếp cận và mở rộng loại cây trồng đặc sản này.

Ông Nguyễn Minh Tâm, nông dân phường Nguyệt Hóa (tỉnh Vĩnh Long) cho biết, gia đình trồng khoảng 170 gốc dừa sáp cấy phôi trên diện tích 1 ha, chuyển đổi từ vườn dừa  truyền thống  lão hóa trước đây. Sau 5 năm canh tác, vườn dừa bước đầu cho sản lượng khoảng 300 trái/tháng; dự kiến khi ổn định từ năm thứ 6–7 có thể đạt khoảng 1.000 trái/tháng, nâng hiệu quả kinh tế lên trên 5 lần so với giống dừa truyền thống.

Tuy nhiên, theo ông Tâm, chi phí đầu tư ban đầu cao và đầu ra chưa ổn định vẫn là rào cản lớn. Hiện sản phẩm chủ yếu tiêu thụ qua thương lái, chưa có liên kết bao tiêu với doanh nghiệp nên người dân còn thận trọng khi mở rộng diện tích, hình thành vùng nguyên liệu tập trung. Ông Tâm cho biết, nếu thị trường tiêu thụ ổn định và có doanh nghiệp bao tiêu lâu dài, gia đình sẽ mở rộng thêm 0,6 ha dừa sáp trong thời gian tới.

Thắt chặt liên kết 4 nhà

Dù có giá trị cao, nhưng hiện khoảng 80% sản lượng dừa sáp trong tỉnh vẫn tiêu thụ dưới dạng trái tươi nội địa, trong khi tỷ lệ chế biến mới đạt khoảng 20%, nên giá trị gia tăng chưa tương xứng với tiềm năng. Bên cạnh đó, sản xuất còn manh mún, liên kết chuỗi chưa chặt chẽ, thiếu chiến lược thị trường dài hạn và chưa hình thành được thương hiệu đủ mạnh trên thị trường quốc tế  là những rào cản đối với ngành hàng này.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan quản lý, gắn với đẩy mạnh chế biến sâu và mở rộng thị trường tiêu thụ, được xem là giải pháp then chốt.

Theo bà Lâm Ngọc Tú, Phó Giám đốc Công ty TNHH Chế biến dừa sáp Cầu Kè (Vicosap), xã Tam Ngãi, xuất phát từ thực tế dừa sáp chủ yếu tiêu thụ ở dạng tươi, khó bảo quản và giá trị chưa tương xứng với tiềm năng, doanh nghiệp đã lựa chọn hướng đi là đẩy mạnh chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian sử dụng, đa dạng hóa sản phẩm và mở rộng thị trường. Hướng đi này không chỉ nâng cao giá trị trái dừa sáp mà còn góp phần tạo đầu ra ổn định cho nông dân, đồng thời từng bước khẳng định vị thế đặc sản địa phương trên thị trường.

Hiện doanh nghiệp đã phát triển nhiều dòng sản phẩm như kẹo dừa sáp,dừa sáp sợi, dừa sáp sấy, sản phẩm dinh dưỡng, mứt dừa sáp… Trong đó, có nhiều sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4–5 sao, đủ điều kiện tham gia hệ thống phân phối chính thống. Các sản phẩm thời gian qua tiêu thụ tốt trên thị trường nội địa, thậm chí có thời điểm “cháy hàng”, đồng thời từng bước tiếp cận các thị trường xuất khẩu như Mỹ, Australia, Singapore… Để đáp ứng nhu cầu, doanh nghiệp đã tăng cường liên kết với hợp tác xã và nông dân nhằm đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, nhất là trong các dịp cao điểm.

Bà Tú cho rằng, để nâng cao giá trị dừa sáp, tỉnh cần đồng bộ chính sách thu hút đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp và thúc đẩy liên kết chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ; trong đó trọng tâm là phát triển vùng nguyên liệu tập trung đạt chuẩn VietGAP, hữu cơ gắn với nhà máy chế biến và thị trường mục tiêu. Đồng thời, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu, tạo sản phẩm giá trị gia tăng cao, phát huy hiệu quả chỉ dẫn địa lý “Dừa sáp Cầu Kè” gắn với xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.

Theo bà Tú, việc hình thành các chuỗi liên kết khép kín, lâu dài giữa doanh nghiệp và nông dân là yếu tố then chốt; tập trung vào phát triển vùng nguyên liệu đạt chuẩn và tổ chức tiêu thụ theo chuỗi, qua đó ổn định đầu ra, nâng cao hiệu quả sản xuất. Cùng đó, cần phát huy vai trò doanh nhân trẻ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển hệ thống thu gom, sơ chế tại chỗ và tăng cường truyền thông, quảng bá sản phẩm theo hướng hài hòa, bền vững.

Ở góc độ quản lý, ngành nông nghiệp địa phương xác định phát triển dừa sáp phải gắn với xây dựng chuỗi giá trị bền vững. Theo ông Lê Văn Đông, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, thời gian tới địa phương quy hoạch vùng trồng tập trung, khuyến khích sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là giống dừa sáp chất lượng cao, công nghệ nuôi cấy mô, cấy phôi…

Cùng với đó là hỗ trợ phát triển hạ tầng vùng nguyên liệu, cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, thúc đẩy chuyển đổi số và mở rộng thị trường thông qua các kênh phân phối hiện đại.

Trong bối cảnh yêu cầu phát triển nông nghiệp theo hướng giá trị gia tăng và bền vững, việc hoàn thiện chuỗi liên kết cho dừa sáp không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn mang tính lâu dài đối với ngành hàng đặc thù này.

Khi các mắt xích trong chuỗi giá trị được kết nối đồng bộ, dừa sáp hoàn toàn có thể vượt ra khỏi phạm vi đặc sản địa phương để trở thành ngành hàng có giá trị cao trên  thị trường trường quốc tế. Giải được bài toán liên kết, cũng chính là chìa khóa để dừa sáp ở tỉnh Vĩnh Long phát triển bền vững.