EU khép lại "lỗ hổng vàng" của thương mại điện tử giá rẻ

Liên minh châu Âu (EU) xóa bỏ quy chế miễn thuế hải quan cho các bưu kiện có giá trị dưới 150 euro (khoảng 170 USD) gửi trực tiếp từ ngoài khối, thay bằng mức thuế cố định 3 euro. Một khoản tiền tưởng như không đáng kể, nhưng đủ để làm “rung chuyển” mô hình kinh doanh của các "đế chế" bán lẻ giá rẻ như Shein, Temu hay AliExpress, và đủ để người tiêu dùng bắt đầu tính toán lại thói quen đặt hàng của mình.

Phóng viên TTXVN dẫn số liệu của Ủy ban châu Âu (EC) cho biết, năm 2024 có tới 4,6 tỷ bưu kiện dưới 150 euro đổ vào thị trường EU, gấp ba lần năm 2022, và 91% trong số đó xuất phát từ Trung Quốc. Quy chế miễn thuế vốn được thiết kế từ thời bưu kiện quốc tế còn là hiện tượng cá biệt đã bị các nền tảng ngoài khối khai thác triệt để thành lợi thế cạnh tranh mang tính hệ thống, đặt các nhà bán lẻ châu Âu, vốn phải đóng đủ thuế và tuân thủ đủ tiêu chuẩn, vào thế bất bình đẳng kéo dài. Hội đồng EU liệt kê thẳng các hệ lụy: cạnh tranh không lành mạnh, rủi ro an toàn cho người tiêu dùng, gian lận quy mô lớn và gánh nặng môi trường từ văn hóa tiêu dùng "mua rẻ, vứt nhanh".

Cơ chế mới có một điểm kỹ thuật quan trọng mà người tiêu dùng cần nắm: 3 euro không tính theo bưu kiện, mà theo từng dòng phân loại thuế quan trong bưu kiện. Chuyên gia kinh tế Charlotte de Montpellier của ngân hàng ING lấy ví dụ dễ hiểu trên La Libre rằng nếu mua ba chiếc áo phông giống nhau khác màu, chỉ trả 3 euro; nhưng mua một áo len và một áo lụa, tức là hai dòng thuế quan khác nhau, sẽ phải trả 6 euro. Khoản thuế do các nền tảng bán hàng nộp, áp dụng thống nhất trên toàn 27 nước thành viên, có hiệu lực từ 1/7/2026 đến 1/7/2028 và có thể gia hạn, trước khi hệ thống hải quan cải tổ với trung tâm dữ liệu chung của EU cho phép áp biểu thuế thông thường lên mọi hàng hóa.

EU giữ khoản thu này như nguồn ngân sách riêng, hoàn lại 25% cho quốc gia tiếp nhận và thông quan bưu kiện. Từ 1/11 tới, một khoản phí xử lý bổ sung, còn gọi là Union Handling Fee, dự kiến tiếp tục được áp lên các kiện hàng thương mại điện tử.

Với Bỉ, quốc gia trung chuyển tới một phần năm lượng bưu kiện vào châu Âu, câu hỏi đặt ra là: 3 euro có thay đổi được hành vi tiêu dùng hay không? Khảo sát của ING cho biết khoảng 40% người Bỉ thường xuyên mua hàng thời trang nhanh. Tỷ lệ này gần như không khác biệt giữa nhóm thu nhập khá (trên 3.000 euro ròng/tháng) và nhóm thấp hơn, có nghĩa là thời trang nhanh không còn là "món hàng của người nghèo" như định kiến.

Trước sắc thuế mới, một nửa người Bỉ tuyên bố không thay đổi gì: 37% vốn hiếm khi đặt hàng ngoài EU, còn 13% sẵn sàng chịu thêm chi phí. Trong số những người sẽ điều chỉnh, chỉ khoảng một phần năm thực sự mua ít đi; phần còn lại, như chuyên gia ING nhận xét, sẽ tìm cách "khôn ngoan hơn", là gom nhiều món vào một đơn hàng để chỉ trả thuế một lần. Mục tiêu giảm tiêu dùng của EC, vì thế, có nguy cơ chỉ đạt được trên giấy.

So sánh trong khối, 42% người Bỉ nói sẽ thay đổi thói quen, tương đương Đức (40%) và cao hơn Hà Lan (35%), nhưng thấp xa so với Ba Lan (53%), Tây Ban Nha (65%) hay Romania (Ru-ma-ni, 67%). Ba euro với người Brussels chỉ là giá nửa ly bia, nhưng với người Bucharest, nó là một tỷ trọng đáng kể trên món hàng vài euro. Cùng một chính sách, sức nặng thực tế lại phân bổ rất khác nhau trên bản đồ thu nhập châu Âu.

Ngoài ra, điểm thú vị riêng của Bỉ nằm ở sân bay Liège. Khi Pháp và Italy (I-ta-li-a) đơn phương áp thuế quốc gia lên bưu kiện nhỏ trước đó, các chuyến bay chở hàng của những nền tảng giá rẻ lập tức chuyển hướng hạ cánh xuống Liège rồi dùng xe tải tỏa đi khắp lục địa.

Nay, với mức thuế đồng nhất toàn EU, lợi thế ấy biến mất, tức là hạ cánh ở Liège hay Roissy đều chịu thuế như nhau. Nhưng theo ING, các nền tảng đã có nước cờ tiếp theo là xây dựng những tổng kho khổng lồ, chủ yếu ở Đông Âu, nhập hàng số lượng lớn rồi đóng gói và phân phối tại chỗ theo mô hình Amazon, tức "châu Âu hóa" chuỗi logistics thay vì gửi thẳng từng gói từ Trung Quốc. Nói cách khác, thuế có thể tái cấu trúc dòng chảy hàng hóa, nhưng khó chặn được dòng chảy ấy.

Giới chuyên gia và doanh nghiệp Bỉ nhìn nhận sắc thuế này với thái độ thực tế. Nó lập lại phần nào công bằng giữa thương mại điện tử trong và ngoài khối, mang lại nguồn thu không nhỏ cho ngân sách EU, nhưng khó lòng giảm tiêu dùng hàng giá rẻ hay kéo sản xuất trở về châu Âu. ING thậm chí dự báo sản xuất tại châu Á sẽ còn tăng.

Liên đoàn thương mại điện tử Bỉ Becom thì chỉ vào lỗ hổng lớn hơn cả thuế. Trong 5,9 tỷ bưu kiện vượt biên giới EU năm ngoái, hơn 90% từ Trung Quốc, chỉ vỏn vẹn 0,06% được kiểm tra. Với Becom, 3 euro chỉ là điểm khởi đầu, cuộc chiến thực sự nằm ở đầu tư cho công nghệ soi chiếu, số hóa, trí tuệ nhân tạo và cơ sở dữ liệu hải quan chung. Những thứ đó mới quyết định việc hàng triệu sản phẩm không đạt chuẩn châu Âu có tiếp tục lọt vào tay người tiêu dùng hay không.

Sắc thuế nhỏ, nhưng nó đánh dấu việc châu Âu chính thức thừa nhận một thực tế rằng trong thương mại toàn cầu thời đại số, sự "hào phóng" về thủ tục cũng là một khoản trợ cấp. Và khoản trợ cấp này đã chính thức bị cắt.