FTA Index – Thước đo mới thực thi chính sách và hiện thực hóa cam kết hội nhập

Sự kiện công bố Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực thi các hiệp định thương mại tự do hàng năm của các địa phương (FTA Index) lần đầu tiên vào tháng 4 vừa qua đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong nỗ lực nâng cao hiệu quả thực thi các cam kết quốc tế của Việt Nam. Thay vì chỉ đánh giá tổng thể ở cấp Trung ương, FTA Index đã so sánh mức độ thực thi giữa các địa phương - nơi trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp và triển khai chính sách hội nhập. Đây là căn cứ quan trọng để nhìn nhận rõ trong việc tận dụng FTA tại từng tỉnh, thành phố. Ở góc độ doanh nghiệp, FTA Index giúp đo lường mức độ thực thi và hưởng lợi từ các FTA ở cấp địa phương, từ đó tạo động lực đổi mới, đặc biệt trong khâu hỗ trợ doanh nghiệp.

Vấn đề này được chia sẻ tại Tọa đàm Kết quả Bộ chỉ số FTA Index năm đầu tiên - Những vấn đề đặt ra do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 3/10 tại Hà Nội.

Nhận định từ các chuyên gia, nếu như trước đây, các nghiên cứu, thống kê chủ yếu tập trung ở cấp Trung ương, với FTA Index, lần đầu tiên mức độ tận dụng và triển khai FTA được soi chiếu xuống từng địa phương – nơi trực tiếp hỗ trợ doanh nghiệp, thực thi chính sách và hiện thực hóa cam kết hội nhập. Kết quả FTA Index 2024 cho thấy bức tranh nhiều gam màu. Top 10 địa phương dẫn đầu gồm Cà Mau, Thanh Hóa, Bình Dương, Khánh Hòa, Trà Vinh, Long An, Hà Giang, Bạc Liêu, Ninh Bình và Điện Biên, với điểm số dao động từ 31 đến gần 35. Tuy nhiên, điểm trung bình cả nước chỉ đạt 26,2/100 và địa phương thấp nhất chỉ 14,49 điểm, phản ánh sự chênh lệch đáng kể.

Ông Ngô Chung Khanh, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên (Bộ Công Thương) cho biết: Sự khác biệt chủ yếu đến từ tư duy lãnh đạo và cách phân bổ nguồn lực. Có tỉnh chỉ có một cán bộ phụ trách FTA trong khi khối lượng công việc lớn, khiến việc hỗ trợ doanh nghiệp chưa đi vào chiều sâu. Ở phía doanh nghiệp, đa số chưa có bộ phận pháp lý hoặc chuyên gia am hiểu FTA để tận dụng các cam kết, đặc biệt với những thị trường mới như EU, Canada hay Anh

Theo ông Ngô Chung Khanh, ngay từ khi bắt đầu triển khai ý tưởng xây dựng FTA Index, Bộ Công Thương đã tổ chức tham vấn rộng rãi với các bộ, ngành và địa phương. Điều đáng mừng là gần như tất cả các tỉnh, thành đều ủng hộ mạnh mẽ, thể hiện quyết tâm tham gia đánh giá một cách khách quan, minh bạch. Không những vậy, các địa phương cũng đóng góp nhiều ý kiến xác đáng về phương pháp, cách tính điểm, bảo đảm khoa học thực tiễn. Điều này cho thấy một tư duy mới, sẵn sàng nhìn thẳng vào thực trạng để từ đó đưa ra các giải pháp tốt hơn.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát cũng chỉ ra một thực tế rõ ràng đó là mức độ thực thi FTA giữa các địa phương còn rất khác biệt. Có những tỉnh khai thác rất tốt các FTA, thể hiện qua kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh, cơ cấu mặt hàng chuyển biến tích cực nhưng cũng có không ít địa phương còn khiêm tốn về chính sách hỗ trợ, thông tin, cũng như nhân lực thực thi.

Ở nhiều tỉnh, chỉ có một cán bộ phụ trách mảng hội nhập, trong khi khối lượng công việc rất lớn, đòi hỏi hiểu biết sâu về pháp lý, cam kết FTA, quy tắc xuất xứ, thuế quan... Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường FTA. Về phía doanh nghiệp, phần lớn không có bộ phận pháp lý hay tư vấn chuyên sâu về FTA, dẫn đến việc khai thác ưu đãi còn hạn chế. Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp vẫn tập trung vào thị trường truyền thống, trong khi các thị trường có FTA thế hệ mới như EU, Canada, Mexico, Anh... vẫn còn chiếm thị phần khiêm tốn. Hơn nữa, yếu tố quan trọng nhất quyết định hiệu quả thực thi FTA chính là tư duy lãnh đạo ở cấp tỉnh và doanh nghiệp.

“Một tỉnh muốn khai thác Hiệp định thương mại tự do Việt Nam- EU (EVFTA) trước hết phải xác định thị trường EU chiếm bao nhiêu phần trăm kim ngạch xuất khẩu. Từ đó mới phân công sở, ngành, xây dựng mục tiêu cụ thể, có kế hoạch hành động và nguồn lực đi kèm. Doanh nghiệp cũng vậy, nếu không có kế hoạch rõ ràng, sẽ khó đi vào thực chất”, ông Ngô Chung Khanh nhấn mạnh.

Thực tế đã có những địa phương tiên phong thay đổi tư duy. Ngay sau khi có kết quả FTA Index, nhiều tỉnh, thành phố lớn đã chủ động đề nghị Bộ Công Thương hỗ trợ xây dựng kế hoạch tổng thể để nâng cao thứ hạng. Trong các kế hoạch này, từng sở ngành được giao nhiệm vụ cụ thể, thời hạn rõ ràng và có chỉ tiêu đánh giá định lượng. Đây là sự chuyển biến rất tích cực, cho thấy FTA Index không phải là “cuộc đua điểm số” mà trở thành động lực cải cách thực chất.

Trước bối cảnh thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng, đặc biệt là chính sách thuế đối ứng của Hoa Kỳ, đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chủ động chuyển hướng. Do đó, ông Ngô Chung Khanh khuyến nghị, các thị trường FTA như EU, Canada, Anh, Mexico đang mở ra cơ hội rất lớn.

“Chúng ta không thể phụ thuộc vào một thị trường. EVFTA đã giúp nhiều mặt hàng giảm thuế từ 20% xuống 0%, trong khi thị phần xuất khẩu của Việt Nam tại EU mới chỉ chiếm dưới 2%. Mexico đang áp thuế 5 - 10% với hàng hóa châu Á không có FTA, trong khi Việt Nam được hưởng ưu đãi từ CPTPP. Đây là lợi thế rõ rệt mà doanh nghiệp cần khai thác khẩn trương”,  ông Ngô Chung Khanh lưu ý.

Chính vì vậy, doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu thị trường, lượng hóa kế hoạch, đồng thời phối hợp với địa phương, hiệp hội và Bộ để đề xuất hỗ trợ cụ thể. Khi cả hệ thống cùng chuyển động, từ tư duy đến hành động, hiệu quả tận dụng FTA sẽ được nâng lên đáng kể. Thời gian tới, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục nâng cấp phương pháp đánh giá, xây dựng bộ câu hỏi sát thực tế hơn, tham khảo ý kiến địa phương, doanh nghiệp để phản ánh chính xác mức độ thực thi FTA trên cả nước. Đồng thời, Bộ cũng hướng dẫn cụ thể cho các tỉnh, thành về cách thức cải thiện từng tiêu chí, từ cung cấp thông tin, hỗ trợ doanh nghiệp, đến phát triển nguồn nhân lực.

Mục tiêu của FTA Index không chỉ là xếp hạng, mà quan trọng hơn là tạo ra một cơ chế phản hồi hai chiều giữa Trung ương - địa phương - doanh nghiệp, giúp tập trung nguồn lực, khắc phục điểm yếu, lan tỏa cách làm tốt. Khi các địa phương vào cuộc thực chất, khi doanh nghiệp chủ động khai thác ưu đãi, FTA Index sẽ trở thành “đòn bẩy” mạnh mẽ để nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

PGS.TS. Đào Ngọc Tiến, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại thương - đơn vị thực hiện điều tra, phân tích dữ liệu FTA Index cũng nhấn mạnh yếu tố hệ thống. Theo ông, nhận thức của cả chính quyền và doanh nghiệp về FTA vẫn chưa thực sự coi đây là một chiến lược dài hạn. Nhiều địa phương kết nối với doanh nghiệp còn lỏng lẻo, trong khi sự quan tâm, hỗ trợ của chính quyền là yếu tố quyết định thứ hạng. Điển hình, có tỉnh xuất khẩu không lớn nhưng lại đạt điểm cao nhờ sự đồng hành chặt chẽ của cơ quan quản lý với doanh nghiệp.

Một điểm nổi bật khác là sự khác biệt trong thực hiện các cam kết phát triển bền vững. Ví dụ, Cà Mau dẫn đầu cả nước nhờ điểm số rất cao ở trụ cột này, khi chính quyền và doanh nghiệp đều nhận thức rõ bảo vệ môi trường, nguồn lợi thủy sản là vấn đề sống còn. Đại diện cho khối doanh nghiệp, TS. Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), thẳng thắn nhìn nhận, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa ý thức đầy đủ về tác động của FTA. Nhiều doanh nghiệp vẫn loay hoay trong vai trò gia công, thiếu chiến lược trở thành nhà sản xuất, nhà kinh doanh chuyên nghiệp để vươn vào các thị trường khó tính nhưng giá trị cao.

Hơn nữa, việc hình thành FTA Index, coi đây là bộ chỉ số quan trọng cấp quốc gia bởi nó kéo được cả chính quyền địa phương lẫn cộng đồng doanh nghiệp vào cuộc. Tuy nhiên, để chỉ số này thực sự phát huy hiệu quả cần đưa FTA Index vào nhóm tiêu chí xếp hạng địa phương. Như vậy, lãnh đạo tỉnh sẽ tập trung nguồn lực ngay, bởi khi chỉ số trở thành một thước đo chính thức, áp lực cải thiện sẽ lớn hơn.

Theo các chuyên gia, để FTA Index phát huy hết giá trị, cần mở rộng phạm vi và nâng cao phương pháp đánh giá. Do đó, nên điều chỉnh tỉ trọng chỉ tiêu, tăng vai trò các yếu tố phát triển bền vững và ưu đãi phi thuế quan, vốn là xu thế dài hạn. Ngoài ra, phạm vi khảo sát nên mở rộng sang hợp tác xã, kinh tế tập thể bởi đây là những thành phần có đóng góp vào xuất khẩu nhưng chưa được đo lường.

Bộ Công Thương đang phối hợp cùng các bộ, ngành và địa phương để xây dựng bộ câu hỏi đánh giá cập nhật, sát thực tiễn hơn. Đồng thời, các tỉnh sẽ được hướng dẫn cụ thể nhằm cải thiện kết quả không chỉ để nâng điểm mà quan trọng hơn là hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả. Ngoài ra, trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động, từ chính sách thuế đối ứng đến xu hướng bảo hộ, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải đa dạng hóa thị trường.

Bởi vậy, EU, Anh, Canada, Mexico… là những điểm đến lớn, đầy tiềm năng và cần được đưa vào chiến lược xuất khẩu của doanh nghiệp. Tuy nhiên, cùng với chính sách hỗ trợ từ nhà nước, bản thân doanh nghiệp phải chủ động chuyển đổi, đầu tư để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt ở các thị trường khó tính. Đây là con đường duy nhất để đạt mục tiêu phát triển bền vững.