Giải pháp chìa khóa giảm tải rác thải ở TP. Hồ Chí Minh

Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải siết chặt quản lý, nâng cao ý thức cộng đồng và đẩy nhanh lộ trình chuyển đổi công nghệ xử lý rác nhằm bảo đảm môi trường đô thị bền vững.

*“Điểm đen” rác thải và bài toán quản lý đô thị

Là đô thị đặc biệt, TP. Hồ Chí Minh mỗi ngày phát sinh khoảng 14.116 tấn chất thải rắn sinh hoạt, tăng gần 1,2 lần so với năm 2021. Dù tỷ lệ thu gom đạt khoảng 99,3%, nhưng phần lớn rác vẫn xử lý bằng chôn lấp, trong khi phân loại tại nguồn và tái chế còn hạn chế.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh, toàn thành phố hiện còn 74 điểm ô nhiễm tồn đọng rác thải. Nhiều điểm đã được xử lý nhưng nhanh chóng tái phát, tạo thành vòng lặp “dọn rồi lại xả”, gây bức xúc trong dư luận và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.

Thực tế, các điểm rác tự phát thường xuất hiện tại khu đất trống, ven kênh rạch hoặc các tuyến đường vắng. Sau mỗi đợt tổng vệ sinh, rác nhanh chóng quay trở lại do thiếu giải pháp kiểm soát lâu dài.

Việc ứng dụng camera giám sát đã bước đầu phát huy hiệu quả ở một số phường, xã trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Tại xã Bình Chánh, lực lượng chức năng đã xử phạt trường hợp đổ rác trái phép tại khu vực đê bao rạch Cầu Già, buộc thu gom toàn bộ lượng rác đã đổ. Việc lắp đặt hàng chục camera tại các “điểm nóng” giúp tăng khả năng phát hiện và răn đe.

Tại phường Rạch Dừa và phường Phước Thắng, nhiều trường hợp vi phạm cũng bị xử lý. Tuy nhiên, tình trạng tái diễn vẫn xảy ra, cho thấy tính chất phức tạp của vấn đề.

Nguyên nhân được xác định đến từ cả hai phía. Về phía chính quyền cơ sở, một số nơi còn thiếu kiểm tra, giám sát thường xuyên, chưa kiểm soát chặt các khu đất trống - nơi dễ phát sinh rác thải. Trong khi đó, ý thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, tình trạng xả rác không đúng nơi quy định vẫn diễn ra phổ biến.

Từ đầu năm 2026, TP. Hồ Chí Minh đã thực hiện phân cấp mạnh mẽ, giao toàn quyền quản lý vệ sinh môi trường cho cấp phường, xã. Tuy nhiên, sau thời gian triển khai, hiệu quả chưa đạt như kỳ vọng khi nhiều điểm rác vẫn tồn tại kéo dài, thậm chí phát sinh thêm.

Bên cạnh đó, hạ tầng trung chuyển rác cũng bộc lộ bất cập. Tại Trạm ép rác Bình Chánh, tình trạng chậm tiếp nhận khiến rác tồn đọng nhiều ngày, gây áp lực lớn cho lực lượng thu gom dân sinh. Nhiều người phải chờ đợi hàng chục giờ, thậm chí qua đêm để đổ rác, ảnh hưởng đến hoạt động thu gom và vệ sinh môi trường.

Hiệu ứng dây chuyền từ việc ùn ứ tại trạm trung chuyển không chỉ làm gián đoạn lịch thu gom mà còn làm gia tăng nguy cơ phát sinh các điểm rác tự phát trong khu dân cư.

Trước thực trạng này, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh yêu cầu các địa phương xử lý dứt điểm các điểm tồn đọng trước ngày 30/4/2026, đồng thời xây dựng giải pháp ngăn chặn tái phát. Việc duy trì môi trường sạch sau xử lý được xác định là yêu cầu then chốt.

*Chuyển đổi công nghệ hướng tới xử lý bền vững

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Toàn Thắng cho biết, hiện thành phố có 4 đơn vị xử lý chất thải rắn sinh hoạt, gồm công nghệ sản xuất phân hữu cơ và đốt rác, song chưa kết hợp phát điện.

Theo lộ trình, trong năm 2026 sẽ có thêm 2 nhà máy hoàn thành, đưa vào vận hành công nghệ đốt rác phát điện, mỗi nhà máy có công suất trên 3.000 tấn/ngày. Đây được xem là bước chuyển quan trọng trong đổi mới công nghệ xử lý chất thải. Thành phố sẽ từng bước chuyển từ đốt rác không phát điện sang đốt rác phát điện, hướng tới mục tiêu đến năm 2030 chuyển đổi hoàn toàn sang công nghệ này.

Việc chuyển đổi được triển khai theo lộ trình, với định hướng xuyên suốt là giảm tỷ lệ chôn lấp, tiết kiệm quỹ đất và hạn chế tác động đến môi trường.

Không chỉ trên địa bàn trung tâm, sau khi mở rộng địa giới, TP. Hồ Chí Minh cũng đang đối mặt với áp lực xử lý rác tại các khu vực trước đây thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu và Bình Dương. Ghi nhận tại Khu xử lý chất thải tập trung Tóc Tiên (xã Châu Pha), lượng rác tiếp nhận tăng nhanh theo quá trình đô thị hóa, từ hơn 1.000 tấn/ngày năm 2022 lên khoảng 1.590 tấn/ngày vào năm 2025.

Trong khi đó, công suất xử lý hiện hữu chỉ khoảng 920 tấn/ngày, chủ yếu vẫn dựa vào chôn lấp, dẫn đến tình trạng quá tải kéo dài. Việc phụ thuộc vào công nghệ này không chỉ gây lãng phí quỹ đất mà còn phát sinh nhiều hệ lụy môi trường như mùi hôi, nước rỉ rác và nguy cơ ô nhiễm nguồn nước.

Ông Đồng Tiến Chung, người dân ấp Tân Ninh, xã Châu Pha cho biết, nhiều năm qua người dân khu vực phải chịu ảnh hưởng nặng nề từ mùi hôi phát tán trên diện rộng; vào mùa mưa, nước thải chưa xử lý còn ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Thực tế này cho thấy nếu không chuyển đổi công nghệ kịp thời, áp lực môi trường sẽ tiếp tục gia tăng.

Ở chiều ngược lại, mô hình tại Côn Đảo cho thấy hướng đi tích cực. Theo UBND đặc khu Côn Đảo, trước đây khu vực Bãi Nhát tồn đọng hơn 100.000 tấn rác sau nhiều năm chôn lấp. Từ cuối năm 2025, nhà máy xử lý rác công nghệ đốt đi vào vận hành đã từng bước xử lý lượng rác tồn đọng. Đồng thời, địa phương đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn, với tỷ lệ đạt khoảng 80%, góp phần giảm lượng rác phải xử lý và nâng cao hiệu quả quản lý.

Từ thực tiễn này, TP. Hồ Chí Minh đang đồng thời triển khai các giải pháp quản lý như mở rộng hệ thống camera giám sát, xử phạt nghiêm các hành vi vi phạm, kiểm soát chặt các khu đất trống và nâng cao trách nhiệm của chủ đất.

Các chuyên gia nhận định, để giải quyết căn cơ bài toán rác thải, cần một chiến lược tổng thể kết hợp giữa chính sách, công nghệ và thay đổi hành vi xã hội, trong đó phân loại rác tại nguồn và phát triển kinh tế tuần hoàn giữ vai trò then chốt.

TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước áp lực lớn nhưng cũng có cơ hội chuyển đổi mạnh mẽ trong quản lý chất thải. Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ và quyết liệt, cùng với sự chung tay của cộng đồng, mục tiêu xây dựng đô thị xanh, sạch, phát triển bền vững sẽ dần trở thành hiện thực.