Giải pháp đồng bộ chống gian lận thương mại trên không gian mạng

Tình trạng hàng gian, hàng giả, gian lận thương mại trên không gian mạng ngày càng diễn biến phức tạp với nhiều hình thức tinh vi, đòi hỏi phải có sự vào cuộc đồng bộ từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp đến người tiêu dùng mới có thể xử lý triệt để.

Đây là nội dung được các chuyên gia, doanh nghiệp thảo luận tại Diễn đàn gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, chiều 22/1.

Ông Võ Tân Thành, Phó Chủ tịch Liên đoàn Công nghiệp và Thương mại Việt Nam (VCCI) cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, thương mại điện tử và các hoạt động kinh doanh trên không gian mạng đã trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Tuy nhiên, nhiều đối tượng đã lợi dụng kẽ hở để lách luật hay cố tình gian dối để cung cấp những sản phẩm giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất xứ ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của người tiêu dùng, ảnh hưởng đến doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, thời gian gần đây, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục diễn biến phức tạp, với quy mô lớn hơn, phạm vi rộng hơn và tính chất tinh vi hơn, đặc biệt trên môi trường thương mại điện tử và không gian mạng.

Trong bối cảnh đó, việc Quốc hội thông qua Luật Thương mại điện tử mới vào tháng 12 năm 2025, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, là một bước đi quan trọng và kịp thời, thể hiện quyết tâm của Nhà nước trong việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý hoạt động mua bán trực tuyến, phòng chống gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. 

Tuy nhiên, từ chính sách đến thực tiễn luôn đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ và trách nhiệm chung của các cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật, các sàn thương mại điện tử, hiệp hội ngành hàng và đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp.

Ông Nguyễn Phương Sơn, Giám đốc đối ngoại Công ty Amway Việt Nam cho biết, không riêng trang bán hàng cá nhân mà ngay cả gian hàng trực tuyến hoạt động trên các sàn thương mại điện tử được cấp phép cũng xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm hàng gian, hàng giả, cạnh tranh không lành mạnh với hàng chính hãng. 

Năm 2023, một sàn thương mại điện tử rất lớn đã buộc phải gỡ gần 1.300 link bán hàng vi phạm; năm 2025, Amway tiếp tục phát hiện và có công văn chính thức đề nghị một số sàn thương mại điện tử gỡ tổng cộng 822 link bán hàng vi phạm.

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đặc biệt trên không gian mạng, ông Nguyễn Phương Sơn cho rằng, cần có giải pháp đồng bộ, quyết liệt và lâu dài. Trong đó, trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế, rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật còn bất cập; tăng cường phối hợp liên ngành, liên địa phương; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu dùng chung.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Thuận Đạt, Giám đốc Điều hành DAFC, Đại diện Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPPG) cho rằng, thương mại điện tử phát triển nhanh đã kéo theo một thực tế là hàng giả, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ, hàng không rõ nguồn gốc xuất hiện từ sàn thương mại điện tử, mạng xã hội đến các kênh KOL livestream.

Đây không còn là hiện tượng đơn lẻ, mà đã trở thành một hệ sinh thái gian lận có tổ chức, ngày một tinh vi, gây tổn hại trực tiếp cho người tiêu dùng, doanh nghiệp làm ăn chân chính và nguồn thu ngân sách Nhà nước.

Một vấn nạn khác là hàng xách tay online, được xem là “vùng xám” của gian lận thương mại số. Kinh doanh hàng xách tay quy mô lớn trên môi trường số, không hoá đơn, không thuế, không kiểm soát chất lượng, thực chất là một dạng gian lận thương mại trá hình.

Nếu không xử lý dứt điểm sẽ phá vỡ môi trường cạnh tranh công bằng và đẩy rủi ro về phía người tiêu dùng. Theo ước tính thực tiễn từ các doanh nghiệp chính hãng trong ngành, hàng gian, hàng giả và hàng xách tay không kiểm soát có thể gây sụt giảm doanh thu lên đến mức hai chữ số, đặc biệt trong các ngành hàng giá trị cao.

Bà Tạ Dịu Thương, Trưởng ban Pháp chế Hiệp hội Bán hàng đa cấp Việt Nam bày tỏ sự đồng tình với quy định mới của Luật Thương mại điện tử về việc bắt buộc xác định danh tính người bán và chủ sở hữu gian hàng. Bởi khi thông tin người bán được xác thực, trách nhiệm pháp lý sẽ gắn trực tiếp với từng gian hàng, thay vì tình trạng ẩn danh, khó truy vết như trước.

Các sàn thương mại điện tử cũng cần siết chặt điều kiện đăng bán đối với những sản phẩm thuộc hệ thống phân phối đặc thù như bán hàng đa cấp. Khi một gian hàng đăng tải sản phẩm của các doanh nghiệp, sàn cần yêu cầu cung cấp giấy ủy quyền hoặc xác nhận phân phối hợp pháp do doanh nghiệp tại Việt Nam ban hành. Việc này sẽ giúp “lọc” vi phạm ngay từ đầu, bảo vệ hệ thống phân phối chính thống và quyền lợi của người tiêu dùng.

“Bất cập lớn trong quy trình xử lý vi phạm hiện nay là việc tìm kiếm và yêu cầu gỡ bỏ link bán hàng vi phạm mất rất nhiều thời gian, có khi kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm. Trong khi đó, số lượng link vi phạm có thể lên đến hàng chục nghìn, gây áp lực lớn cho doanh nghiệp và sàn thương mại điện tử”, bà Tạ Dịu Thương nêu vấn đề.

Từ thực tiễn này, bà Tạ Dịu Thương kiến nghị, cần đẩy mạnh ứng dụng giải pháp số. Với những sản phẩm đã được đăng ký, bảo hộ và được ủy quyền phân phối hợp pháp tại Việt Nam, doanh nghiệp sẵn sàng cung cấp hồ sơ pháp lý để các sàn và cơ quan quản lý xác thực.

Từ đó, sàn có thể áp dụng biện pháp kỹ thuật để tự động chặn, không cho hiển thị hoặc tìm kiếm các gian hàng vi phạm. Đây là giải pháp nhanh, hiệu quả, giảm tải cho các bên liên quan, đồng thời kết hợp hài hòa giữa yêu cầu pháp lý và công nghệ để bảo vệ thị trường.

Đánh giá về khung khổ pháp lý, các chuyên gia đều cho rằng, hệ thống pháp luật hiện hành về phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả về cơ bản đã tương đối đầy đủ, bao gồm các quy định trong Bộ luật Hình sự, các luật chuyên ngành và hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn.

Dù vậy, vẫn tồn tại bất cập, như một số quy định còn chồng chéo, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe; việc định giá tang vật, xử lý, bảo quản hàng hóa vi phạm còn phức tạp, tốn kém; thiếu hướng dẫn thống nhất trong xử lý vi phạm trên không gian mạng. Bên cạnh đó, việc chia sẻ, kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương trong nhiều trường hợp chưa thông suốt, ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp.

Trước thực tế đó, nhiều doanh nghiệp đề xuất, hệ thống pháp luật về thương mại cần có chế tài xử lý nghiêm khắc các hành vi gian lận nói chung và trên không gian mạng nói riêng. Các cơ quan quản lý nhà nước cần liên thông hệ thống dữ liệu về thị trường, thuế, hải quan nhằm cập nhật thông tin và dễ dàng sàng lọc các đối tượng/hành vi gian lận.

Việt Nam cũng có thể học hỏi kinh nghiệm từ những quốc gia có thương mại điện tử phát triển nhưng quản lý rất chặt chẽ, hiệu quả như Trung Quốc hay Hàn Quốc. Truyền thông, nâng cao nhận thức cho người tiêu dùng trong việc phân biệt, lựa chọn hàng hoá có nguồn gốc rõ ràng cũng rất quan trọng, không chỉ tạo lập môi trường cạnh tranh minh bạch, công bằng mà còn đảm bảo quyền lợi chính đáng của chính họ.