Giải pháp hiện thực hóa mục tiêu xây dựng kho dự trữ xăng dầu quốc gia

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt mục tiêu đến năm 2030 mức dự trữ xăng dầu đạt khoảng 90 ngày nhập ròng; đồng thời “xây dựng hệ thống kho dự trữ dầu thô, xăng dầu phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội và an ninh năng lượng quốc gia cả trên đất liền và trên biển”. Vậy đâu là giải pháp để hiện thực hoá mục tiêu này?

*Mức dự trữ xăng dầu còn thấp 

Theo khuyến nghị của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), các nước nên duy trì mức dự trữ xăng dầu tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trước các biến động khó lường trên thị trường năng lượng quốc tế cũng như các đứt gãy nguồn cung xăng dầu.

Thực tế cũng cho thấy tại các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), mức dự trữ xăng dầu tối thiểu tương đương 90 ngày nhập khẩu ròng này gần như bắt buộc.

Tại Nhật Bản và Hàn Quốc, mức dự trữ bắt buộc này còn lên tới 150-200 ngày. Những quốc gia này không chỉ có kho dự trữ quốc gia quy mô lớn mà còn có chính sách tài chính cụ thể để duy trì tồn kho dài hạn. 

Tại Việt Nam, với hệ thống dự trữ xăng dầu gồm: Dự trữ quốc gia do Nhà nước quản lý; dự trữ của 33 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và khoảng 250 thương nhân phân phối xăng dầu; 2 thương nhân đầu mối sản xuất xăng dầu (Công ty TNHH Lọc hóa dầu Nghi Sơn và Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam).

Nghị định 83/2014/NĐ-CP ngày 3/9/2014 và Nghị định 95/2021/NĐ-CP ngày 1/11/2021 của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu quy định: Thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu và thương nhân đầu mối sản xuất xăng dầu có tổ chức hệ thống phân phối xăng dầu phải bảo đảm ổn định mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu bằng 20 ngày cung ứng, tính theo sản lượng tiêu thụ nội địa bình quân 1 ngày của năm trước liền kề, cả về cơ cấu chủng loại; thương nhân phân phối là 5 ngày. Trong khi đó, dự trữ quốc gia theo quy định hiện ở mức khoảng 7 ngày sử dụng. 

Theo đó, dự trữ quốc gia được hình thành từ ngân sách Nhà nước vẫn khiêm tốn, chủ yếu mang tính hỗ trợ ngắn hạn thay vì đủ sức can thiệp sâu vào thị trường. Đối với dự trữ thương mại do các thương nhân đầu mối duy trì theo quy định, đây là nguồn cung trực tiếp cho thị trường nhưng lại phụ thuộc vào năng lực tài chính và chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp.

Công ty cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn đảm bảo các hoạt động vận hành an toàn, giữ vững hoạt động sản xuất của nhà máy lọc dầu Dung Quất ổn định, hiệu quả. Ảnh: Petrovietnam

Trong điều kiện giá xăng dầu biến động mạnh, việc duy trì tồn kho lớn đồng nghĩa với rủi ro tài chính cao khiến doanh nghiệp có xu hướng tối ưu tồn kho thay vì tích trữ dài hạn. Đối với dự trữ sản xuất tại nhà máy Lọc dầu như Dung Quất (Quảng Ngãi) và nhà máy Lọc dầu Nghi Sơn (Thanh Hoá), lượng tồn trữ chủ yếu phục vụ vận hành sản xuất, không phải dự trữ chiến lược. 

Vì vậy, với mô hình dự trữ xăng dầu tại Việt Nam hiện nay, mức dự trữ xăng dầu chỉ tương đương khoảng 30 ngày nhập ròng, thấp hơn rất nhiều so với mức 90 ngày theo khuyến nghị của IEA. 

Theo chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh, xăng dầu là đầu vào thiết yếu của toàn bộ nền sản xuất và lưu thông hàng hóa, do đó có yêu cầu cao về tính ổn định và liên tục của nguồn cung. Vì vậy, “khi mức dự trữ quá thấp, hệ thống sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái thiếu hụt nếu xuất hiện biến động bất lợi từ thị trường quốc tế hoặc gián đoạn nguồn cung”. 

*Hiện thực mục tiêu 90 ngày nhập ròng 

Theo ông Lê Xuân Huyên- Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp-Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), quy hoạch kho dự trữ xăng dầu đã được phê duyệt tại ba miền Bắc - Trung - Nam, cụ thể tại Nghi Sơn (Thanh Hoá), Bình Sơn (Quảng Ngãi) và Long Sơn (Vũng Tàu-Thành phố Hồ Chí Minh) với công suất khoảng 1 triệu tấn; trong đó yêu cầu các kho dự trữ dầu thô quốc gia phải nằm cạnh các trung tâm lọc hóa dầu.

TS. Lê Xuân Huyên - Phó Tổng giám đốc Petrovietnam. Ảnh: VPI

Trước các yêu cầu này, Bộ Công Thương và Petrovietnam đã phối hợp làm việc, dự kiến các khu vực xây dựng kho dự trữ xăng dầu đáp ứng được các tiêu chí đề ra cũng như nghiên cứu đề xuất các loại dầu thô dự trữ phù hợp với cấu hình công nghệ của nhà máy lọc dầu để có thể chuyển hóa ngay thành sản phẩm xăng dầu khi có khủng hoảng xảy ra. 

Cũng ông Lê Xuân Huyên, để hiện thực mục tiêu dự trữ xăng dầu thành phẩm và dầu thô, giải pháp chính là có cơ chế chính sách của nhà nước cho mô hình vận hành của kho dự trữ dầu thô.

Theo đó, Petrovietnam đã đề xuất với Chính phủ 3 mô hình vận hành kho dự trữ dầu thô: Thứ nhất là Nhà nước đầu tư, vận hành và mua dầu; thứ hai là Nhà nước giao doanh nghiệp đầu tư, trả thuế và phí vận hành, doanh nghiệp tự mua dầu; thứ ba là giao doanh nghiệp đầu tư và mua dầu, Nhà nước trả tiền thuê bao dự trữ. Theo đánh giá của Petrovietnam, mô hình thứ ba là phù hợp nhất với điều kiện kinh tế - xã hội và quản lý của Việt Nam, giúp đẩy nhanh tiến độ xây dựng và sớm đưa các trung tâm dự trữ vào vận hành. 

Trong khi đó, Tiến sỹ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho biết rằng, mặc dù chủ trương xây dựng kho dự trữ xăng dầu quốc gia đã được đề cập trong nhiều nghị quyết và quy hoạch nhưng tiến độ triển khai vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Thực tế là “thời gian xây dựng kho dự trữ xăng dầu chỉ khoảng 24-30 tháng nhưng điểm nghẽn lại nằm ở cơ chế chính sách, đặc biệt là cơ chế thu hút đầu tư và phương thức vận hành hiệu quả”. 

Đồng quan điểm này, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam chỉ rõ, cần nguồn ngân sách rất lớn để nâng mức dự trữ lên 90 ngày cũng như cần khoản đầu tư lớn cho xây kho dự trữ xăng dầu. Vì vậy phương án khả thi là thực hiện cơ chế xã hội hoá, trong đó Nhà nước khuyến khích các doanh nghiệp có đủ năng lực tham gia xây hệ thống kho chứa xăng dầu dự trữ tiêu chuẩn, còn Nhà nước thuê lại để phục vụ mục tiêu dự trữ quốc gia.

Cùng đó, Nhà nước có thể kết hợp giữa dự trữ quốc gia và dự trữ lưu thông tập trung, trong đó cần hình thành hệ thống dự trữ lưu thông được quản lý tập trung và điều phối thống nhất bởi Bộ Công Thương thay vì phân tán tại các doanh nghiệp như hiện nay, ông Bùi Ngọc Bảo đề xuất. 

Để tháo gỡ các khó khăn trong dự trữ gia, Bộ Tài chính vừa gửi Bộ Tư pháp thẩm định dự án Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế nhà nước. Tại Nghị quyết này, Bộ Tài chính đề xuất một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế nhà nước, dự kiến áp dụng đối với các thành tố dự trữ quốc gia và doanh nghiệp nhà nước. 

Theo Bộ Tài chính, một trong hai trụ cột cốt lõi của dự thảo là thay đổi tư duy về dự trữ quốc gia. Hiện nay, quy mô dự trữ quốc gia của Việt Nam mới chỉ đạt khoảng 0,12% GDP (năm 2025), một con số khá khiêm tốn so với mục tiêu 0,8-1% vào năm 2030.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, dự thảo đề xuất các chính sách mang tính bước ngoặt, gồm ưu tiên ngân sách tập trung mua tăng hàng dự trữ quốc gia, hàng dự trữ chiến lược đối với các mặt hàng quan trọng, các mặt hàng phục vụ quốc phòng, an ninh, quốc kế dân sinh, trong đó có xăng dầu, dầu thô.. bảo đảm mức dự trữ quốc gia đã đề ra tại Nghị quyết số 79-NQ/TW; ưu tiên bố trí ngân sách nhà nước để đầu tư xây dựng kho dự trữ quốc gia, trong đó tập trung xây dựng các kho dự trữ quốc gia chiến lược về xăng, dầu, dầu thô theo quy hoạch tổng thể hệ thống kho dự trữ quốc gia đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. 

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính đề xuất huy động nguồn lực doanh nghiệp trên cơ sở cho phép các doanh nghiệp nhà nước then chốt dành tối thiểu 10% lợi nhuận để lại sau thuế để tham gia dự trữ theo phân công của Chính phủ.

Điều này giúp tận dụng hệ thống logistics và năng lực quản trị sẵn có của doanh nghiệp, giảm áp lực cho ngân sách. Ngoài ra, Nhà nước sẽ trao quyền tự chủ lớn hơn cho các tập đoàn, tổng công ty hoạt động trong các lĩnh vực “xương sống” như hạ tầng, năng lượng và công nghiệp nền tảng. Tuy nhiên, quyền hạn mới luôn đi đôi với trách nhiệm giải trình nghiêm ngặt để tránh thất thoát, lãng phí hoặc lợi ích nhóm.