Giải pháp phục hồi và phát triển bền vững đàn bò sữa

Nhằm nhận diện những khó khăn, thách thức trong chăn nuôi bò sữa hiện nay, đặc biệt là tại khu vực nông hộ; đồng thời đề xuất các giải pháp phục hồi và phát triển bền vững đàn bò sữa trong thời gian tới. Ngày 23/9, tại Hà Nội, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Hội Chăn nuôi Việt Nam và Hiệp hội Chăn nuôi Gia súc lớn Việt Nam tổ chức Tọa đàm “Thực trạng và giải pháp khôi phục sự phát triển đàn bò sữa”.

Tại buổi tọa đàm, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam Nguyễn Xuân Dương chia sẻ, đàn bò sữa trong nước đã trải qua một giai đoạn tăng trưởng mạnh mẽ nhưng sau đó lại sụt giảm rất nhan. Từ mức tăng 15,4% mỗi năm trong giai đoạn 2010-2015, con số này đã giảm xuống chỉ còn 0,4% mỗi năm từ 2020 đến 2024. Tương tự, tốc độ tăng trưởng sản lượng sữa tươi nguyên liệu cũng giảm mạnh, từ 17,7% xuống còn 3,3% mỗi năm. Điều này đe dọa mục tiêu tự túc 60% nguyên liệu cho ngành công nghiệp sữa.

Về nguyên nhân, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam cho rằng lượng sữa nguyên liệu và thành phẩm nhập khẩu vào Việt Nam ngày càng tăng cao. Sữa và các sản phẩm từ sữa phát triển quá nóng gây nhiễu loạn thị trường. Sản phẩm sữa kém chất lượng tràn lan, gây sức ép không nhỏ với các dòng sản phẩm chất lượng. Trong khi đó, việc thu mua sữa tươi nguyên liệu không được các doanh nghiệp “mặn mà” càng thêm khó khăn cho người chăn nuôi.

Ngược lại với hai chỉ tiêu trên, ông Dương nói năng suất sữa của đàn bò trong nước tăng rất nhanh, từ trung bình 5 tấn/con/chu kỳ giai đoạn 2010-2015 đã tăng lên 7 tấn/con/chu kỳ trong giai đoạn 2020-2024. Việt Nam là nước có năng suất bò sữa cao nhất trong khu vực.

Dẫn kinh nghiệm từ các nước lớn trên thế giới cho thấy ngành công nghiệp sữa phát triển đúng nghĩa phải có ngành chăn nuôi bò và gia súc đủ mạnh cho sữa phát triển. Trong khi thị trường sữa của Việt Nam còn rất lớn, bình quân sữa/người dân còn rất thấp.

Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam đề nghị cơ quan chức năng có đánh giá thực trạng giảm đàn bò sữa thời gian qua một cách nghiêm túc, có trách nhiệm, song song với xem xét, đánh giá lại bài bản công tác quản lý sản xuất kinh doanh sữa và sản phẩm từ sữa hiện nay.

Ông Lê Trọng Đảm, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, giai đoạn 2010-2015 tốc độ tăng trưởng đàn bò sữa lên tới 15% mỗi năm, nhiều địa phương như Mộc Châu (Sơn La), Ba Vì (Hà Nội), Vĩnh Tường (Vĩnh Phúc cũ, nay là tỉnh Phú Thọ), Củ Chi (TP. Hồ Chí Minh) trở thành những “thủ phủ bò sữa”, mang lại sự thịnh vượng cho hàng nghìn hộ chăn nuôi.

Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2020-2024 bức tranh ngành chăn nuôi bò sữa đã có nhiều thay đổi, xuất hiện những gam trầm và “điểm đen”. Nhiều nơi đàn bò giảm rất sâu, riêng TP. Hồ Chí Minh giảm tới hơn 50%.

“Đây là những con số buồn và thực sự báo động. Bao cố gắng của các cơ quan quản lý Nhà nước, người dân, những mục tiêu lớn để tăng quy mô đàn bò sữa, phát triển ngành công nghiệp sữa của Việt Nam đang bị đe dọa, sinh kế của biết bao hộ chăn nuôi bò sữa đang đứng trước vô vàn khó khăn, thách thức nghiêm trọng”, ông Đảm nêu thực tế.

Tương tự, Tiến sĩ Lương Anh Dũng, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Chăn nuôi gia súc lớn Việt Nam chia sẻ, nguyên nhân thực trạng trên có thể do không còn chính sách hỗ trợ phát triển chăn nuôi bò sữa như giai đoạn trước đây. Trong khi đó giá thức ăn, chi phí đầu vào cho chăn nuôi tăng cao mà giá bán sữa tươi ổn định trong nhiều năm, tăng không đáng kể.

Mặt khác, sữa bột nguyên liệu nhập khẩu giá rẻ đã cạnh tranh rất lớn với sữa tươi sản xuất trong nước, theo ông Dũng.

Ông Dũng tính toán, với dân số trên 100 triệu người, tuy nhiên đàn bò sữa chỉ khoảng 330.000 con, sản xuất sữa tươi mới chỉ đáp ứng 40%, 60% phải nhập khẩu. Mức tiêu thụ sữa bình quân trên đầu người ở Việt Nam vẫn còn thấp so với các nước trong khu vực và thế giới.

Chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2030 của Chính phủ đặt mục tiêu nâng tổng đàn bò sữa lên tối thiểu 650.000 con, đạt sản lượng sữa tươi khoảng 2,6 triệu tấn mỗi năm.

“Người chăn nuôi bò sữa ở Việt Nam, đặc biệt hơn 130.000 hộ chăn nuôi, trang trại vừa và nhỏ đang đứng trước các khó khăn về chi phí chăn nuôi tăng cao (chủ yếu giá thức ăn tinh tăng cao), trong khi giá thu mua sữa tươi không tương xứng”, ông Dũng phản ánh.

Ông Ngô Minh Hải, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn TH, cho biết, sở hữu đàn bò sữa 70.000 con, Tập đoàn TH là doanh nghiệp đầu tư chăn nuôi bò sữa tập trung công nghệ cao lớn nhất Việt Nam. Hiện tại, TH đã đạt năng suất toàn đàn bình quân là 35 lít sữa/ngày/con, cao hàng đầu trong khu vực.

Dự án "Chăn nuôi bò sữa và chế biến sữa tập trung quy mô công nghiệp công nghệ cao" được Tập đoàn TH triển khai từ tháng 10-2009. Chỉ sau 14 tháng tại cụm trang trại đầu tiên tại Nghĩa Đàn (Nghệ An) đã vận hành và trở thành hình mẫu tiên phong, giúp thay đổi nhận thức và phương thức sản xuất trong ngành chăn nuôi bò sữa Việt Nam. Tới nay TH đã phát triển trang trại chăn nuôi công nghệ cao ở nhiều tỉnh thành.

Tập đoàn TH cũng đồng hành cùng người nông dân, đưa họ vào chuỗi sản xuất khép kín. Đây là một bước đi chiến lược nhằm hiện thực hóa định hướng phát triển kinh tế gắn với nâng cao đời sống nông dân.

Ông Ngô Minh Hải đề nghị Nhà nước cần đẩy mạnh cải cách, nâng cao chất lượng thể chế, chính sách là một giải pháp quan trọng để hỗ trợ hoạt động của doanh nghiệp. Theo đó, bằng cơ chế, chính sách, khuyến khích các doanh nghiệp ngành sữa cùng tham gia gánh vác, thực hiện một nhiệm vụ trọng tâm của đất nước, đó là nâng cao dinh dưỡng và tầm vóc người Việt.

Trước những vấn đề trên, Hội Chăn nuôi Việt Nam kiến nghị các giải pháp nhằm phát triển nguồn nguyên liệu sữa trong nước và giảm sự lệ thuộc vào nhập khẩu. Ngành chăn nuôi không chỉ đảm bảo an ninh dinh dưỡng mà còn là sinh kế của hàng chục triệu nông dân. Kinh nghiệm từ giai đoạn 2000-2020 đã chứng minh Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển ngành sữa dựa trên nguồn nguyên liệu nội địa bằng cách kết hợp hài hòa giữa chăn nuôi tập trung và chăn nuôi nông hộ.

Tuy nhiên, do thị trường sữa phát triển quá "nóng," sữa nhập khẩu ồ ạt đã gây ra tình trạng hỗn loạn, làm tốc độ tăng trưởng của đàn bò sữa trong nước sụt giảm nhanh chóng. Để khắc phục, Hội Chăn nuôi Việt Nam đề xuất cần phát triển ngành sữa dựa trên các lợi thế trong nước, đặc biệt là nguồn sữa tươi.

Nhà nước cần có các chương trình dinh dưỡng, đặc biệt là Chương trình sữa học đường, bằng các sản phẩm sữa tươi để vừa giúp trẻ em có nguồn dinh dưỡng tốt, vừa thúc đẩy ngành chăn nuôi trong nước phát triển.

Tiếp đến hoàn thiện các quy chuẩn kỹ thuật để phân biệt rõ ràng giữa sữa tươi và sữa nước. Cuối cùng, cần đưa ra quy định bắt buộc các cơ sở sản xuất, kinh doanh phải có vùng nguyên liệu hoặc sử dụng một tỷ lệ sữa tươi trong nước nhất định.

Mục tiêu đến sau năm 2030, Việt Nam có thể tự chủ khoảng 60% nguồn nguyên liệu sữa tươi cho ngành công nghiệp sữa và nâng sản lượng sữa bình quân đầu người lên 100 kg/năm vào 2045.

>>> Đề xuất phát triển nguồn nguyên liệu sữa trong nước để giảm phụ thuộc nhập khẩu