Giải phóng gánh nặng tuân thủ "kìm chân" 6,1 triệu hộ kinh doanh

Có tới 81% số hộ ghi nhận doanh thu giảm sút trong năm 2025. Ảnh: BNEWS/TTXVN phát

Biên lợi nhuận ngày càng mỏng, sức mua giảm sút và đặc biệt là áp lực từ "chi phí tuân thủ" pháp lý đang khiến khu vực kinh tế năng động bậc nhất này rơi vào trạng thái "phòng thủ", ngại mở rộng và sợ lớn. Đây là bức tranh vừa được Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) phác họa rõ nét tại Tọa đàm công bố kết quả Điều tra Hộ kinh doanh năm 2026, diễn ra vào ngày 23/4.

Qua cuộc khảo sát quy mô lớn do VCCI thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026, qua đó, ghi nhận tiếng nói của 1.001 hộ kinh doanh trải dài trên 34 tỉnh, thành phố, dữ liệu thu về cho thấy một thực tế  đáng suy ngẫm. Đó là sự giảm sút về thể lực khu vực kinh tế nền tảng này. Có tới 81% số hộ ghi nhận doanh thu giảm sút trong năm 2025, khoảng 75% cho biết lượng khách hàng sụt giảm.

Hiệu quả kinh doanh chậm lại khiến 73,7% hộ thừa nhận chỉ "lãi ít", 12,9% chật vật ở mức hòa vốn và chỉ vỏn vẹn 1,9% đạt được mức lợi nhuận như kỳ vọng. Biên lợi nhuận mỏng manh đã bào mòn khả năng tích lũy để tái đầu tư khiến các hộ kinh doanh vào xu hướng "giữ nhịp" để sinh tồn: 60,8% dự kiến chỉ duy trì quy mô hiện tại trong 2 năm tới, 33% rục rịch thu hẹp và chỉ 1,8% có ý định mở rộng.

Khắc họa rõ nét hơn về thực trạng này, chị Nguyễn Thị Hương, chủ một hộ kinh doanh bán lẻ và dịch vụ ăn uống tại quận Cầu Giấy (Hà Nội) chia sẻ, từ cuối năm 2025 đến nay, sức mua trên thị trường sụt giảm thấy rõ. Mỗi tháng trừ đi chi phí mặt bằng, điện nước và nhân công, gia đình chị chỉ còn lại khoản lãi rất mỏng, coi như lấy công làm lãi để đắp đổi qua ngày. Việc nghĩ đến chuyện mở rộng cửa hàng hay thuê thêm người lúc này là một thách thức lớn; mục tiêu lớn nhất của gia đình chị bây giờ chỉ là cầm cự để phải dừng hoạt động.

Dù đang đối diện với nhiều khó khăn, vai trò của hộ kinh doanh đối với nền kinh tế là không thể phủ nhận. Đánh giá về lực lượng này, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI nhấn mạnh, hộ kinh doanh không chỉ đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng, mà còn mang lại sự năng động, bền bỉ cho nền kinh tế. Họ len lỏi vào mọi ngóc ngách, cung cấp hàng hóa, dịch vụ thiết yếu đến tận những khu vực vùng sâu, vùng xa mà các doanh nghiệp lớn rất khó hoặc không muốn tiếp cận.

Một trong những điểm đáng chú ý và gây bất ngờ nhất từ kết quả điều tra năm 2026 là: Rào cản lớn nhất đối với hộ kinh doanh hiện nay không hẳn là thị trường hay nguồn vốn, mà chính là các vấn đề liên quan đến pháp lý và tuân thủ. Có tới 73,3% hộ cho biết yếu tố này ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động hàng ngày của họ.

Những vướng mắc phổ biến nhất xoay quanh việc thực hiện hóa đơn điện tử, cách thức hạch toán chi phí, sổ sách kế toán và việc phải liên tục cập nhật các chính sách mới. Đối với những người lấy công làm lãi, thời gian tìm hiểu và tuân thủ quy định đang tạo ra những áp lực tâm lý vô hình.

Nhìn nhận về "nút thắt" này, ông Bùi Thế Cường, đại diện Hiệp hội Bán lẻ Việt Nam phân tích, cần hiểu rằng, bản chất của hộ kinh doanh là làm ăn nhỏ lẻ, tự sản tự tiêu, họ không có bộ máy kế toán, pháp chế hay nhân sự chuyên môn như các công ty. Việc yêu cầu họ tuân thủ các quy định phức tạp về sổ sách kế toán, hóa đơn điện tử mà thiếu đi các công cụ hỗ trợ bình dân chẳng khác nào đang 'đánh đố'.

Theo ông Bùi Thế Cường, bên cạnh chi phí tài chính có thể đong đếm được, thì chi phí thời gian, công sức và áp lực tâm lý mới là rào cản lớn nhất khiến họ sợ sai, ngại lớn và không muốn chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp.

Đồng tình với quan điểm này, VCCI cho rằng khi quy mô kinh doanh tăng lên, mức độ phức tạp trong tuân thủ cũng gia tăng theo cấp số nhân. Điều này triệt tiêu động lực phát triển của các hộ kinh doanh, bởi họ nhận thấy lợi ích thu về từ việc tăng trưởng chưa thực sự tương xứng với những chi phí rủi ro và pháp lý phát sinh.

Để đánh thức tiềm năng của 6,1 triệu hộ kinh doanh, việc cải cách môi trường kinh doanh không thể chỉ dừng lại ở các doanh nghiệp lớn, mà cần hướng mũi nhọn kiến tạo về cơ sở, tạo thuận lợi tối đa cho người thực thi ở quy mô siêu nhỏ.

Đứng từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, ông Lê Tiến Dũng, đại diện một Chi cục Thuế tại TP.HCM thẳng thắn thừa nhận thực tế triển khai ở cơ sở: "Cơ quan thuế chúng tôi thấu hiểu những khó khăn, bỡ ngỡ của bà con tiểu thương khi phải tiếp cận công nghệ mới và các chuẩn mực quản lý thuế hiện đại.

Thời gian tới, ngành thuế đang ráo riết kiến nghị cấp trên đẩy mạnh số hóa các thủ tục theo hướng 'một chạm'. Đồng thời, chúng tôi sẽ tăng cường cử cán bộ xuống tận cơ sở để 'cầm tay chỉ việc', hỗ trợ các phần mềm kế toán đơn giản, miễn phí với ngôn ngữ dễ hiểu nhất để hộ kinh doanh có thể tuân thủ pháp luật mà không phải tốn thêm chi phí thuê dịch vụ bên ngoài".

Từ thực tiễn điều tra, VCCI đã đưa ra những khuyến nghị chính sách mang tính linh hoạt, may đo cho từng nhóm đối tượng. Đối với nhóm hộ quy mô nhỏ, xem kinh doanh là nguồn sinh kế duy nhất, cần ưu tiên hỗ trợ họ khả năng thích ứng và giảm thiểu tối đa gánh nặng tuân thủ. Riêng với nhóm hộ có quy mô lớn, có năng lực ký kết hợp đồng và huy động vốn, nhà nước cần có cơ chế "trải thảm" để khuyến khích họ từng bước tiếp cận và chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp một cách tự nguyện, không gượng ép.

Sự băn khoăn, e dè của các hộ kinh doanh trước quyết định "lên đời" doanh nghiệp là minh chứng rõ nhất cho thấy công tác truyền thông, phổ biến chính sách hiện nay chưa thực sự chạm đến đúng đối tượng. Khảo sát chỉ ra rằng, những hộ nắm vững quy định thường chủ động và tự tin hơn rất nhiều trong việc mở rộng quy mô.

Hộ kinh doanh chính là "phong biểu" phản ánh chân thực nhất sức khỏe của nền kinh tế vi mô. Đã đến lúc, các cơ quan chức năng cần chuyển mạnh từ tư duy "quản lý chặt" sang tư duy "phục vụ, kiến tạo", may đo những chiếc áo thể chế thực sự vừa vặn. Chỉ khi trút bỏ được gánh nặng tuân thủ, 6,1 triệu hộ kinh doanh mới có thể bung tỏa sức sáng tạo, tự tin đóng góp vào khát vọng thịnh vượng chung của quốc gia.