Giấy chứng nhận an toàn thực phẩm phải là “giấy thông hành” bắt buộc để lưu thông hàng hóa trên thị trường​

“Cần đưa ra quy định giấy chứng nhận an toàn thực phẩm là yêu cầu bắt buộc, trở thành “giấy thông hành” đối với hàng hóa là thực phẩm khi lưu hành trên thị trường”. Đây là một trong những ý kiến đề xuất được đưa ra tại Hội thảo góp ý hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) do Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh chiều 28/8.

*Cần chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”

Ông Nguyễn Phương Tuấn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ nhiều bất cập như: hệ thống phân công quản lý còn phân mảnh, chưa tiệm cận phương thức quản lý dựa trên rủi ro, hạ tầng dữ liệu số thiếu liên thông và quy định kiểm nghiệm chưa đồng bộ… Trên cơ sở đó, dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được xây dựng gồm 9 chương, 75 điều nhằm thực hiện bước chuyển đổi thể chế căn bản, chuyển từ kiểm soát các khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, thống nhất một đầu mối quản lý từ trung ương đến địa phương và thúc đẩy chuyển đổi số.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) cập nhật 4 chính sách cốt lõi gồm: Đổi mới hệ thống quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng; cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra trên thị trường (hậu kiểm); số hóa và xây dựng hệ thống thông tin, dữ liệu quốc gia liên thông giữa các bộ, ngành; nâng cao hiệu quả quản lý đối với loại hình thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể.

Bà Lý Kim Chi, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực - Thực phẩm Thành phố Hồ Chí Minh (FFA) cho rằng, dự thảo Luật vẫn thiên về tiền kiểm, làm gia tăng mạnh thủ tục và điều kiện kinh doanh. Điều này nguy cơ gây quá tải cho cơ quan quản lý và ách tắc hoạt động sản xuất, kinh doanh, chưa phù hợp với thông lệ quốc tế và tinh thần chỉ đạo của Bộ Chính trị, Chính phủ về tháo gỡ vướng mắc, cắt giảm chi phí tuân thủ và chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Bên cạnh đó, việc thay thế cơ chế “tự công bố” bằng “công bố tiêu chuẩn sản phẩm” cùng quy định yêu cầu các sản phẩm đã đăng ký hoặc tự công bố phải làm lại thủ tục trong thời hạn chuyển tiếp (2 năm với tự công bố, 3 năm với đăng ký) sẽ tạo áp lực hồ sơ rất lớn. So với Nghị định 15/2018/NĐ-CP hiện hành, nội dung hồ sơ đăng ký bản công bố tăng gấp 6,4 lần, hồ sơ công bố tăng gấp 7 lần, thời gian thẩm định kéo dài từ 7 ngày lên 90 ngày (gấp gần 13 lần). Ngoài ra, quy định gia hạn sau 5 năm (khoản 2 Điều 47) yêu cầu cung cấp dữ liệu chứng minh công dụng là hoàn toàn thiếu khả thi, gây khó khăn cho các cơ sở vừa và nhỏ.

Ngoài ra, theo bà Lý Kim Chi, dự thảo Luật còn yêu cầu công khai toàn bộ hồ sơ, giấy chứng nhận trên nền tảng thương mại điện tử làm gia tăng nguy cơ bị sao chép, làm hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Do đó, đại diện Hiệp hội đề xuất chỉ công khai các thông tin cần thiết cho người tiêu dùng nhận biết, các tài liệu chuyên môn phải được bảo mật theo đúng Nghị quyết 57- NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Đồng quan điểm, bà Trần Ngọc Ánh, đại diện Hội Khoa học Kỹ thuật an toàn thực phẩm cho rằng, cần bỏ quy định yêu cầu đăng ký lại trong vòng 3 năm (đối với bản công bố) và 2 năm (đối với tự công bố) và bỏ thời hạn hiệu lực 5 năm của giấy tiếp nhận. Các hồ sơ đã được cấp hợp pháp cần tiếp tục có hiệu lực trong suốt quá trình lưu hành, doanh nghiệp chỉ phải thực hiện lại thủ tục khi có thay đổi trọng yếu về sản phẩm hoặc khi kết quả hậu kiểm phát hiện nguy cơ mất an toàn. Bà Ánh cũng đề xuất chỉ nên yêu cầu công khai số giấy phép và dẫn link về cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý, không bắt buộc đăng tải toàn bộ hồ sơ kỹ thuật lên nền tảng thương mại điện tử nhằm tránh lộ bí mật công nghệ và nguy cơ làm giả.

* Đổi mới tư duy quản lý an toàn thực phẩm theo chuẩn quốc tế

Nhấn mạnh về giải pháp căn cơ nhằm gắn kết trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi giá trị, bà Nguyễn Thị Hồng Minh, nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy sản, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch kiến nghị, cần đổi mới tư duy quản lý theo chuẩn mực quốc tế, không phân biệt giữa hàng nội địa và hàng xuất khẩu. Thực tế lực lượng sản xuất nông nghiệp trong nước hiện có khoảng 90% là hộ nông dân và doanh nghiệp vừa và nhỏ nhưng lâu nay thương lái thu mua chỉ quan tâm đến giá thành mà không đòi hỏi chứng nhận an toàn thực phẩm, khiến người sản xuất không có động lực tuân thủ. Trên cơ sở đó, đại diện Hiệp hội Thực phẩm minh bạch cho rằng cần đưa giấy chứng nhận an toàn thực phẩm trở thành “giấy thông hành” bắt buộc để lưu thông hàng hóa trên thị trường. “Khi quy định nhà thu mua bắt buộc chỉ được mua hàng từ cơ sở có chứng nhận, cơ chế thị trường sẽ tự điều chỉnh, buộc các bên trong chuỗi giá trị phải kiểm soát lẫn nhau”, bà Nguyễn Thị Hồng Minh phân tích.

Bên cạnh đó, theo bà Nguyễn Thị Hồng Minh, Bộ Y tế và các cơ quan quản lý cần đẩy mạnh xã hội hóa, sử dụng hệ thống các tổ chức đánh giá, chứng nhận độc lập, có năng lực chuyên môn đã được Nhà nước thừa nhận (tương tự mô hình áp dụng cho hàng xuất khẩu hay tiêu chuẩn hữu cơ USDA, EU) còn cơ quan nhà nước chuyển sang vai trò thanh tra, giám sát hoạt động của các tổ chức này. Đối với khu vực sản xuất nhỏ lẻ (hộ nông dân diện tích nhỏ), cần tổ chức lại theo mô hình cộng đồng, đồng thời bắt buộc tập huấn kiến thức an toàn thực phẩm cho tiểu thương, người kinh doanh thức ăn đường phố và siết chặt định danh, truy xuất nguồn gốc tại các chợ đầu mối.

Tại hội thảo, các đại biểu và đại diện hiệp hội, doanh nghiệp kiến nghị Ban soạn thảo cần tiếp thu tinh thần chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Nhà nước về tháo gỡ điểm nghẽn thể chế; bỏ quy định bắt buộc đăng ký lại và tự công bố lại theo định kỳ; thu hẹp phạm vi tiền kiểm (chỉ áp dụng đối với 4 nhóm có rủi ro cao: thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt bao gồm sản phẩm cho trẻ dưới 36 tháng tuổi); áp dụng thực chất phương thức kiểm tra giảm đối với hàng nhập khẩu (bỏ quy định cấp xác nhận từng lô hàng đối với diện kiểm tra giảm, miễn kiểm tra nguyên liệu nhập khẩu dùng cho sản xuất nội bộ); giới hạn phạm vi thông báo thu hồi sản phẩm quốc tế chỉ đối với các trường hợp ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường Việt Nam….

Ông Đỗ Xuân Tuyên, Thứ trưởng Bộ Y tế cho biết, cơ quan soạn thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đứng trước một nhiệm vụ mang tính thách thức cao, đó là phải hài hòa giữa yêu cầu đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ an toàn sản phẩm. Thực tế đòi hỏi Luật An toàn thực phẩm cần đảm bảo tính đồng bộ, liên thông với Luật Quản lý chất lượng sản phẩm, Luật Tiêu chuẩn, Quy chuẩn và các luật chuyên ngành khác như Chăn nuôi, Thú y....

“Qua buổi làm việc, chúng tôi đã tổng hợp được khoảng 5 - 6 nhóm vấn đề trọng tâm cùng toàn bộ hồ sơ, tài liệu góp ý. Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc các ý kiến đóng góp. Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ hoàn thiện hồ sơ và đăng tải công khai toàn văn Báo cáo tiếp thu, giải trình trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Y tế để các đại biểu và nhân dân cùng theo dõi”, Thứ trưởng Bộ Y tế thông tin.