Giữ gìn văn hóa vùng biển qua điệu hò bả trạo

Hò bả trạo (bá trạo) là một loại hình diễn xướng dân ca mang đậm tính nghi lễ của cư dân ven biển. Hiện nay, hò bả trạo đang được các nghệ nhân và người dân tỉnh Khánh Hòa nỗ lực truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn sức sống bền bỉ, văn hóa cội nguồn.

Tranh thủ sau giờ làm việc, anh Trương Ngọc Long, phường Nam Nha Trang đã tập hợp các bạn học sinh yêu thích âm nhạc cùng tham gia tập luyện một phân đoạn ngắn hò bả trạo, nhằm chuẩn bị cho các hội thi âm nhạc do tỉnh Khánh Hòa tổ chức. Các em được học bài đầu tiên là cách mặc trang phục truyền thống biểu diễn đúng cách. Theo anh Long, trang phục mặc sai sẽ gây ảnh hưởng rất lớn đến vẻ đẹp của các trạo phu, đôi khi còn ảnh hưởng đến điệu múa chèo của người đi sau.

Vào buổi học hát - múa, anh Long phân các bạn theo nhóm nhỏ, mỗi nhóm sẽ theo tập một động tác. Sau khi nhuần nhuyễn, anh Long dạy các em âm nhạc và hoàn thiện thành một bài hò hoàn chỉnh. Từ những bỡ ngỡ ban đầu, các em dần thể hiện được thần thái của “trạo phu” trong đội hình bá trạo. Những bộ trang phục truyền thống khoác lên người các em càng làm nổi bật vẻ đẹp của một loại hình diễn xướng dân gian đậm chất biển.

Em Mai Nguyên Khôi, Trường Trung học cơ sở Trần Hưng Đạo, phường Nam Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa trong đội hình hò báo trạo được đóng vai tổng mũi. Nguyên Khôi gõ phách, giữ nhịp cho đội hình ở phía sau chèo theo. Với Nguyên Khôi, qua mỗi lần hò, đánh phách, giữ nhịp, em càng thấm sâu hơn về tinh thần đoàn kết của ngư dân trong lao động, tất cả họ đều có sức bền tập thể.

“Em rất thích xem hò bả trạo. Được thầy Long dạy kỹ hơn về hò bả trạo, em càng yêu thêm văn hóa dân gian này và càng hiểu biết thêm về tục thờ cá ông của ngư dân ven biển miền Trung nói chung, Khánh Hòa nói riêng”, em Khôi cho hay.

Tham gia giảng dạy cho các bạn trẻ còn có ông Nguyễn Văn Hảo - người được xem như một “nghệ nhân dân gian” của làng Trường Đông, phường Nam Nha Trang. Ông Hảo cho biết, hò bả trạo có mặt ở các vùng quê ven biển từ xa xưa đến nay. Đối với phường Nam Nha Trang, hò bả trạo có trong tín ngưỡng tục thờ cá Ông (lễ hội Cầu ngư). Khi hò bả trạo, người tham gia diễn xướng hát kèm động tác múa với đạo cụ là mái chèo, thể hiện những hành động sinh hoạt, lao động của ngư dân như chèo thuyền, kéo lưới hoặc đặc tả cảnh đưa rước linh hồn các “cá ông”…

Một đội hát bả trạo có từ 12 - 18 người (trạo phu), chia làm hai bên, ở giữa đội hình là 3 người quan trọng: tổng mũi; tổng khoang - người lo việc hậu cần trên thuyền khi ra biển, tay cầm cần câu và gàu tát nước, thường hát những câu hài hước; tổng lái đứng hàng giữa cuối cùng, tay cầm dầm chèo như các trạo phu. Trong các lễ hội cầu ngư, hò bả trạo có thể kéo dài vài giờ, từ lúc rước “ông” ở ngoài biển vào đến lăng. Trong lớp học này, các cháu chăm chỉ tập luyện một phân đoạn nhỏ. Các cháu trong những bộ trang phục truyền thống, tay cầm các loại đạo cụ, đội hình bả trạo được sắp xếp mô phỏng theo dáng một chiếc thuyền lần lượt hô hát các làn điệu dân ca đặc trưng, biểu diễn rất chuyên nghiệp.

“Từ nhỏ tôi đi theo người lớn trong làng nên biết hò bá trạo. Ngày nay, các bạn trẻ yêu hò bá trạo, tham gia tập luyện hăng say, tôi vui lắm. Tôi mong, các cháu ngày càng yêu thêm loại hình diễn xướng dân gian này và phát huy giá trị của nó trong các hoạt động nghệ thuật. Từ đó, giúp nhiều người biết hơn về văn hóa này”, ông Hảo cho hay.

Thầy giáo Phạm Vũ Thanh An, giáo viên Trường Trung học cơ sở Võ Văn Ký, phường Tây Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa theo dõi quá trình tập luyện của học sinh rất vui và hạnh phúc. Các em yêu thích và tập luyện hăng say hò bả trạo là góp phần giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân gian của dân tộc. Theo thầy An, trong chương trình giáo dục phổ thông lớp 9 có nội dung này vào bài học và được các em tiếp thu hiệu quả. Thầy An mong rằng, sau những tiết học trên, các nhà trường sẽ có thêm nhiều hoạt động ngoại khóa để giữ gìn nét đẹp này.

Từ những điệu hò bả trạo, những con người ở vùng biển lại càng yêu thêm quê hương và hiểu thêm công việc vươn khơi của cha ông ta. Anh Trương Ngọc Long cũng là một trong số đó, lớn lên ở vùng biển với điệu hò bá trạo, anh cho biết, các em học rất chăm, tuy nhiên, khó khăn lớn nhất là thời gian luyện tập. Nhiều phụ huynh rất vui khi thấy con em mình về nhà có thể hát được những câu hò truyền thống. Anh Long dự định tiếp tục mở rộng các lớp tập luyện hò bả trạo đến các trường trên địa bàn phường Nam Nha Trang. Trước mắt, anh cố gắng tập luyện một đội hò “hạt nhân” để tham gia các chương trình văn hóa, văn nghệ nhằm quảng bá sản phẩm âm nhạc văn hóa dân gian này.

“Tôi nghĩ, hò bá trảo không chỉ là tình yêu của tôi với quê hương mình mà còn là hành trình giữ gìn nét đẹp của cư dân vùng biển. Trong tương lai, những câu hò, điệu múa không chỉ vang lên trong các lễ hội mà sẽ ở các sân khấu trường học, đường phố và cuộc thi…”, anh Trương Ngọc Long chia sẻ.

Theo lãnh đạo phường Nam Nha Trang, công tác giữ gìn và bảo tồn các loại hình văn hóa dân gian luôn được địa phương chú trọng. Hò bả trạo sẽ được đưa vào Kế hoạch phát triển văn hóa - xã hội của địa phương để bảo tồn loại hình nghệ thuật đặc sắc này.

Với sự cộng hưởng giữa tâm huyết của các nghệ nhân và sự đồng hành của ngành giáo dục, những nhịp chèo bá trạo sẽ còn vang xa, trở thành nhịp cầu kết nối quá khứ với hiện tại, tạo nền tảng vững chắc để nghệ thuật dân gian này không chỉ "sống" trong lễ hội mà còn "sống" được trong đời sống thường nhật.