Giữ hồn tiếng sáo Bru Vân Kiều giữa đại ngàn Trường Sơn

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, sự bền bỉ của các nghệ nhân cùng những giải pháp bảo tồn của địa phương đang góp phần giữ gìn di sản quý, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa.

Người giữ hồn tiếng sáo

Bên dòng suối ở bản Khe Cát, xã Trường Sơn (Quảng Trị), tiếng sáo của già làng Hồ Ai cất lên trong trẻo, hòa quyện cùng trường ca Sa Nớt - sử thi của người Bru Vân Kiều. Giữa không gian đại ngàn, những thanh âm mộc mạc ấy không chỉ phản ánh đời sống văn hóa đặc sắc mà còn chứa đựng niềm tin tâm linh đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Đối với đồng bào Bru Vân Kiều, tiếng sáo không đơn thuần là nhạc cụ. Họ quan niệm, chỉ khi tiếng sáo cất lên, những lời cầu nguyện của con người mới đến được với thần linh. Vì vậy, tiếng sáo hiện diện trong nhiều nghi lễ, lễ hội, đồng thời là một phần không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng.

Từ những cây tre, nứa của núi rừng Trường Sơn, người Bru Vân Kiều chế tác nên nhiều loại sáo mang công năng khác nhau. Sáo Khui cùng trường ca Sa Nớt thường được sử dụng trong đời sống thường nhật, còn sáo Pi, sáo Sui lại gắn với các nghi lễ cúng tế thiêng liêng.

Nhiều năm qua, già làng Hồ Ai vẫn lặng lẽ gìn giữ những giá trị ấy. Không chỉ biểu diễn thành thạo, ông còn dành nhiều thời gian đến từng gia đình vận động thanh thiếu niên học thổi sáo, hát trường ca và tìm hiểu phong tục của dân tộc mình.

Già làng Hồ Ai chia sẻ, điều ông luôn đau đáu là nếu lớp trẻ không biết, không hiểu, những gì cha ông để lại dần biến mất. Vì vậy, ông luôn sẵn sàng truyền dạy cho bất cứ ai muốn học, từ cách chọn tre, chế tác nhạc cụ đến kỹ thuật thổi sáo. Đây là món quà của ông bà, cha mẹ để lại. Con cháu phải hiểu, học cho bằng được để giữ gìn.

Những nỗ lực của người nghệ nhân đã truyền cảm hứng cho nhiều người dân trong bản. Anh Trần Văn Dự, ở bản Khe Cát, xã Trường Sơn cho biết, từ nhỏ anh đã lớn lên cùng tiếng sáo của các nghệ nhân. Hiện nay, khi nhiều người đã cao tuổi, việc truyền dạy cho lớp trẻ càng trở nên cấp thiết để những nét đẹp văn hóa của đồng bào Bru Vân Kiều không bị mai một.

Cùng tham gia học và truyền dạy, nghệ nhân Hồ Đài cho rằng, tiếng sáo là di sản quý giá của cha ông. Việc già làng Hồ Ai kiên trì truyền lại cho con cháu không chỉ giúp bảo tồn một nhạc cụ truyền thống mà còn gìn giữ kho tàng tri thức dân gian của người Bru Vân Kiều.

Theo ông Hoàng Trọng Đức, Phó Chủ tịch UBND xã Trường Sơn, địa phương có nhiều tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng dựa trên bản sắc văn hóa của đồng bào Bru Vân Kiều. Chính quyền địa phương đang nghiên cứu mở thêm các lớp truyền dạy tiếng sáo và các loại hình văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ, đồng thời khai thác những giá trị này để xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng.

Đưa tiếng sáo sống trong đời sống đương đại

Theo ông Mai Xuân Thành, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, việc đồng bào Bru Vân Kiều lưu truyền tiếng sáo từ thế hệ này sang thế hệ khác là cách bảo tồn tự nhiên, bền vững nhất đối với di sản.

Nhiều năm qua, đồng bào Bru Vân Kiều đã gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Không chỉ bảo tồn kỹ năng chế tác, biểu diễn, người dân còn lan tỏa tiếng sáo thông qua các Câu lạc bộ văn hóa dân gian tại các bản làng. Chính từ những sinh hoạt cộng đồng ấy, tiếng sáo được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và từ cộng đồng này sang cộng đồng khác, giúp loại hình nghệ thuật truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Để việc bảo tồn có chiều sâu hơn, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị đang phối hợp các địa phương tổ chức nhiều lớp tập huấn, xây dựng, duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian tại cơ sở. Thông qua các câu lạc bộ này, tiếng sáo cùng nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Bru Vân Kiều được đưa vào chương trình sinh hoạt thường xuyên để chính cộng đồng truyền dạy cho nhau. Bên cạnh đó, ngành cũng triển khai nhiều chính sách hỗ trợ, động viên người dân nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Một trong những giải pháp quan trọng tỉnh triển khai là tôn vinh người đang nắm giữ di sản. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã hoàn thiện hồ sơ gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trình cấp có thẩm quyền xem xét phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú đối với già làng Hồ Ai - người nhiều năm lưu giữ và truyền dạy nghệ thuật trình diễn tiếng sáo của đồng bào Bru Vân Kiều.

Thời gian tới, không chỉ bảo tồn, Quảng Trị còn hướng tới đưa di sản văn hóa trở thành nguồn lực phát triển kinh tế. Trong đó, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị sẽ hỗ trợ đồng bào chế tác và trang cấp một số nhạc cụ truyền thống; xây dựng các kênh kết nối giữa nghệ nhân với doanh nghiệp, khách du lịch để du khách có điều kiện trải nghiệm đời sống văn hóa ngay tại các bản làng.

"Bên cạnh việc bảo tồn, chúng tôi sẽ hỗ trợ đồng bào đưa các sản phẩm truyền thống như nhạc cụ, trang phục, sản phẩm nông nghiệp trở thành hàng hóa phục vụ du lịch. Khi du khách đến với bản làng, người dân vừa có thêm thu nhập, vừa có thêm động lực để gìn giữ những giá trị văn hóa của dân tộc mình", ông Mai Xuân Thành cho biết.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, mục tiêu của địa phương không chỉ là giữ lại một nhạc cụ truyền thống mà còn tạo không gian để tiếng sáo tiếp tục sống trong đời sống đương đại, trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa.

Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng sáo của người Bru Vân Kiều vẫn vang vọng giữa đại ngàn Trường Sơn như lời nhắc về cội nguồn. Sự tận tâm của các nghệ nhân, sự chung tay của cộng đồng cùng những chính sách bảo tồn của địa phương đang góp phần gìn giữ một di sản văn hóa độc đáo, để tiếng sáo không chỉ ngân vang trong ký ức mà tiếp tục đồng hành cùng sự phát triển của bản làng hôm nay và mai sau.