Gỡ chồng chéo, thúc đẩy kiến trúc xanh và nâng chuẩn hành nghề

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc dự kiến được trình Chính phủ và Quốc hội vào kỳ họp tháng 10/2026. Theo đánh giá của Bộ Xây dựng, Luật Kiến trúc 2019 bộc lộ nhiều bất cập sau hơn 5 năm thực thi, trong bối cảnh yêu cầu phát triển bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu ngày càng cấp thiết, đặt ra đòi hỏi phải sửa đổi theo hướng đồng bộ, hiện đại và hội nhập.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn cho biết, luật hiện hành đã góp phần tạo hành lang pháp lý cho hoạt động kiến trúc, nâng cao chất lượng không gian sống và bảo tồn bản sắc văn hóa.

Việc Thủ tướng Chính phủ ban hành Định hướng phát triển kiến trúc Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã tạo nền tảng chiến lược cho phát triển kiến trúc bền vững, hiện đại và hội nhập.

Tại các địa phương, công cụ quản lý kiến trúc từng bước được thiết lập, quy chế quản lý kiến trúc được ban hành, công tác quản lý trật tự xây dựng, quy hoạch, hành nghề kiến trúc có chuyển biến tích cực.

Nhiều địa phương như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Thừa Thiên Huế… đã có cách làm sáng tạo, góp phần nâng cao chất lượng kiến trúc đô thị và nông thôn.

Các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, đặc biệt là Hội Kiến trúc sư Việt Nam, cũng phát huy vai trò kết nối giữa Nhà nước - giới nghề - thị trường; tham gia phản biện chính sách; thúc đẩy phát triển nghề nghiệp và nâng cao đạo đức hành nghề.

Luật Kiến trúc đã góp phần quan trọng vào việc hình thành một nền kiến trúc Việt Nam đang chuyển mình theo hướng hiện đại, nhưng vẫn giữ được chiều sâu văn hóa và bản sắc dân tộc – Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhận định.

Tuy nhiên, hiện nhiều quy định “còn mang tính nguyên tắc, thiếu tiêu chí cụ thể, dẫn tới cách hiểu và áp dụng chưa thống nhất”.

Một trong những điểm nghẽn lớn là tình trạng chồng chéo giữa Luật Kiến trúc với các luật liên quan như quy hoạch, xây dựng, đất đai, đầu tư. Điều này không chỉ làm tăng chi phí tuân thủ mà còn kéo dài thời gian thực hiện thủ tục, ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư và chất lượng công trình.

Một vấn đề khác là cơ chế hành nghề kiến trúc còn nhiều hạn chế. Theo Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn, hoạt động này “chưa thực sự theo chuẩn quốc tế, còn thiếu tính minh bạch, cạnh tranh và chuyên nghiệp”, khiến thị trường dịch vụ kiến trúc chưa phát triển tương xứng tiềm năng.

Từ thực tiễn này, Bộ Xây dựng định hướng sửa đổi luật theo 7 nhóm nội dung, trong đó tập trung hoàn thiện công cụ quản lý, thúc đẩy kiến trúc bền vững, đẩy mạnh chuyển đổi số và xử lý chồng chéo pháp luật.

Đáng chú ý, dự thảo cũng đề xuất làm rõ nội hàm “bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc” để trở thành tiêu chí cụ thể thay vì khái niệm mang tính định tính.

Các chuyên gia cho rằng, việc sửa luật cần đi xa hơn điều chỉnh kỹ thuật, mà phải tạo động lực cho đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực kiến trúc. Một số cơ sở đào tạo kiến trúc đề xuất bổ sung tiêu chuẩn đánh giá công trình theo vòng đời carbon, hiệu quả năng lượng và khả năng thích ứng khí hậu, thay vì chỉ tập trung vào hình thức hoặc công năng.

Một số chuyên gia đề xuất, cần hoàn thiện cơ chế thi tuyển phương án kiến trúc, đảm bảo minh bạch và cạnh tranh, qua đó nâng cao chất lượng thiết kế cho các công trình công cộng.

Đồng thời, công nhận và quản lý hành nghề cần tiệm cận thông lệ quốc tế, tạo điều kiện cho kiến trúc sư Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường toàn cầu.

Ở góc độ địa phương, nhiều tỉnh, thành cho rằng cần phân cấp rõ thẩm quyền quản lý kiến trúc, gắn với mô hình chính quyền hai cấp, đồng thời tăng tính chủ động trong việc ban hành quy chế quản lý phù hợp đặc thù từng vùng.

Việc sửa đổi luật không chỉ nhằm hoàn thiện một đạo luật mà còn hướng tới định hình tương lai không gian sống của đất nước, với mục tiêu xây dựng nền kiến trúc hiện đại, bền vững, giàu bản sắc và lấy con người làm trung tâm.