Hệ thống miễn thuế trong nội địa của Nhật Bản - Bài cuối: Kẽ hở và lạm dụng

Năm 2014, trong nỗ lực thúc đẩy sức hấp dẫn của đất nước trong mắt khách du lịch quốc tế, chính phủ đã mở rộng phạm vi của hệ thống và đơn giản hóa các thủ tục của mình.

Ngày nay, việc miễn thuế tiêu dùng diễn ra tại thời điểm mua hàng. Các nhà bán lẻ xác minh tình trạng thị thực của du khách và nhập thông tin chi tiết cũng như thông tin liên quan đến giao dịch mua hàng của họ vào cơ sở dữ liệu kỹ thuật số được giới thiệu vào năm 2021 mà Hải quan Nhật Bản có thể truy cập. Khi rời khỏi đất nước, du khách phải xuất trình hộ chiếu cho nhân viên hải quan, những người có thể yêu cầu họ xuất trình các mặt hàng miễn thuế.

Tuy nhiên, các trường hợp lạm dụng hệ thống - thường liên quan đến việc bán lại các mặt hàng miễn thuế trên thị trường trong nước với mức tăng giá - dường như đã tăng vọt trong những năm gần đây.

Từ tháng 3/2022 đến tháng 4/2024, khoảng 90% trong số 690 cá nhân đã chi hơn 100 triệu yen cho việc mua sắm miễn thuế đã rời khỏi đất nước mà không bị kiểm tra hoặc phạt thêm, ngay cả khi họ không mang theo hàng hóa đã mua khi rời đi. Ngoài ra, Hội đồng Kiểm toán Nhật Bản phát hiện ra rằng tổng cộng 340 triệu yen tiền thuế liên quan đến việc mua hàng của chỉ chín cá nhân vào năm 2022 đã không được thu.

Những kẻ lạm dụng đã dùng đến những phương pháp ngày càng tinh vi hơn, một số thậm chí còn liên quan đến các yếu tố của tội phạm có tổ chức, để trốn thuế tiêu dùng, đặc biệt là khi mua hàng xa xỉ đắt tiền. Một số cửa hàng có hệ thống cảnh báo khi khách hàng mua nhiều mặt hàng lớn trong thời gian ngắn để đánh dấu các hoạt động đáng ngờ, ông Masahiro Ohmoto, Phó chủ tịch Hiệp hội Cửa hàng miễn thuế Nhật Bản, cho biết.

Các cửa hàng không thu thuế tiêu dùng khi cần sẽ bị phạt số tiền thiếu hụt. Tháng Tám năm ngoái, cửa hàng bách hóa Takashimaya đã gây chú ý khi bị phạt 570 triệu yen vì bán hàng không đáp ứng các yêu cầu của hệ thống miễn thuế.

Do tình trạng lạm dụng hệ thống tràn lan, một sửa đổi pháp lý đã được thực hiện vào đầu năm nay để thay đổi các quy tắc từ tháng 11/2026. Sau khi thay đổi, du khách đến Nhật Bản sẽ phải mua với giá bao gồm thuế khi mua sắm, sau đó được hoàn lại thuế tiêu dùng sau khi hải quan xác minh các giao dịch mua của họ tại điểm khởi hành. Các hệ thống tương tự cũng được áp dụng ở các quốc gia khác như Italy và Pháp.

Thế nhưng giải pháp này không phải là không có một số vấn đề riêng. Người ta lo ngại rằng điều này sẽ dẫn đến tình trạng xếp hàng dài tại các sân bay lớn của đất nước và tạo thêm gánh nặng cho cơ quan hải quan.

Ông Ohmoto cho biết nếu đất nước không có hệ thống miễn thuế, khách du lịch sẽ chuyển sang mua sắm ở nơi khác.

"Hệ thống miễn thuế về cơ bản là sự chuyển giao thu nhập từ người Nhật sang người nước ngoài", nhà nghiên cứu Shumpei Goto tại Viện nghiên cứu Nhật Bản cho biết. Ông nói: "Có một sự đánh đổi, liệu có nên ưu tiên tính công bằng của thuế tiêu dùng và gây áp lực với năng lực của sân bay hay hy sinh tính công bằng và duy trì hoạt động kinh doanh như thường lệ".

Chính phủ đặt mục tiêu đón 60 triệu lượt du khách vào năm 2030 - một mục tiêu sẽ đưa Nhật Bản trở thành một trong năm điểm đến được du khách du lịch nhiều nhất trên thế giới.

Với việc đồng yen mất giá không có dấu hiệu dừng lại và Nhật Bản khẳng định mình là điểm đến ưa thích đối với du khách quốc tế, cuộc tranh luận về hệ thống miễn thuế của quốc gia này dự kiến sẽ chỉ trở nên gay gắt hơn trong những năm tới.

Những người ủng hộ lập luận rằng, với những điều chỉnh sắp tới, hệ thống này sẽ tiếp tục thúc đẩy đáng kể nền kinh tế Nhật Bản, đặc biệt là ở các vùng nông thôn vẫn tương đối không bị ảnh hưởng bởi làn sóng du khách nước ngoài gần đây.

Tuy nhiên, ông Ohmoto cho biết sự gia tăng đột ngột về lượng khách du lịch tại một số điểm đến phổ biến đã gây ra một mức độ khó chịu nhất định trong số những người dân địa phương đang phải vật lộn với giá cả tăng cao và sức mạnh suy yếu của đồng yen. "Vào thời điểm người dân Nhật Bản đang phải vật lộn với chi phí sinh hoạt tăng cao và những gì họ coi là thuế suất cao, một số người có thể cảm thấy thất vọng khi thấy người nước ngoài mua sắm giá rẻ và được đối xử ưu đãi", ông nhận định.

Những người khác cho rằng hệ thống miễn thuế có lợi cho các nhà bán lẻ hàng xa xỉ nước ngoài ở thành thị nhiều hơn là nền kinh tế địa phương và công chúng có thể không hiểu đầy đủ về nó. Đề xuất của nhóm LDP nêu rõ "Khó có thể nói rằng hệ thống này đang góp phần vào sự hồi sinh của địa phương hoặc tạo ra cơ hội việc làm".

Trong bối cảnh này, cuộc tranh luận phù hợp với một cuộc thảo luận lớn hơn, cấp bách hơn về nhu cầu thiết kế lại chiến lược du lịch của Nhật Bản để tạo ra sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế của một số ngành nhất định và phúc lợi của cư dân địa phương.