Hợp tác mở không gian phát triển vùng biên giới - Bài cuối: Hợp tác bén rễ trên những vườn cây

Từ đề nghị của Attapeu về chuyên gia và kỹ thuật sầu riêng, một hướng hợp tác mới đang hiện rõ: kết nối vùng nguyên liệu bằng tri thức, hợp tác xã và cơ chế theo dõi đến cùng.

Kỹ thuật trở thành nhịp cầu hợp tác

Trong chuyến tham dự Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk lần I năm 2026, đoàn đại biểu bốn tỉnh Nam Lào gồm Champasak, Attapeu, Salavan và Sekong không chỉ đến để dự một hoạt động quảng bá nông sản. Phía sau những cuộc gặp là nhu cầu tìm mô hình cây trồng, kỹ thuật canh tác, chế biến và tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện mỗi địa phương.

Đắk Lắk không có đường biên trực tiếp với Lào. Tuy nhiên, tỉnh đang triển khai bốn thỏa thuận quốc tế với bốn tỉnh Nam Lào; quan hệ được hình thành từ nhiều năm hợp tác về đào tạo, nông nghiệp, hỗ trợ an sinh và giao lưu hữu nghị. Các tuyến giao thông qua Quảng Ngãi và khu vực ngã ba Đông Dương tạo nên không gian kết nối rộng hơn địa giới hành chính trực tiếp.

Attapeu là một tỉnh biên giới của Lào, tiếp giáp tỉnh Quảng Ngãi của Việt Nam sau sắp xếp. Trước đây, Attapeu và Kon Tum có hơn 75 km đường biên, 33 cột mốc; kết nối qua Cửa khẩu quốc tế Bờ Y - Phoukeua và cửa khẩu phụ Đăk Long - Vang Tat. Vị trí ấy đưa Attapeu vào điểm giao của các tuyến Việt Nam - Lào - Campuchia và tạo khả năng nối những vùng sản xuất Nam Lào với thị trường, cảng biển của Việt Nam.

Trao đổi với phóng viên TTXVN, ông Soulivong Aphayvong, Phó Chủ tịch Ủy ban Chính quyền tỉnh Attapeu cho biết, trên cơ sở bản ghi nhớ hợp tác giữa hai tỉnh, Attapeu mong muốn mời chuyên gia của Đắk Lắk sang tư vấn, tổ chức tập huấn cho người dân về trồng trọt, chăn nuôi, đặc biệt là kỹ thuật canh tác và chăm sóc sầu riêng.

“Chúng tôi đang tích cực cụ thể hóa những nội dung cốt lõi của bản ghi nhớ; đồng thời, mong chính quyền tỉnh Đắk Lắk và các hợp tác xã nông nghiệp tiêu biểu hỗ trợ, đồng hành với Attapeu trong thời gian tới”, ông Soulivong Aphayvong nói.

Lời đề nghị cho thấy một chuyển động đáng chú ý. Đề nghị của Attapeu cho thấy nhu cầu hợp tác không dừng ở giống cây hay những chuyến tham quan, mà đã đi tới chuyên gia đồng hành, quy trình phù hợp, tập huấn người dân và năng lực liên kết của hợp tác xã. Người dân được tập huấn và hợp tác xã đủ sức liên kết đầu vào, đầu ra. Đây cũng là những kinh nghiệm Đắk Lắk tích lũy trong quá trình phát triển sầu riêng thành ngành hàng chủ lực.

Đáp lại đề nghị từ Attapeu, ông Mai Đình Thọ, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp sạch (xã Krông Pắc, Đắk Lắk) cho biết, hợp tác xã sẵn sàng hợp tác với nông dân Lào trong xây dựng mô hình sản xuất và chuyển giao kỹ thuật.

“Chúng tôi sẵn sàng cử những cán bộ, thành viên có chuyên môn và kinh nghiệm thực tế sang hỗ trợ người dân khảo sát điều kiện vùng trồng, lựa chọn giống, hướng dẫn kỹ thuật canh tác, chăm sóc cây sầu riêng. Việc hỗ trợ cần được thực hiện từ mô hình cụ thể, theo dõi trong suốt quá trình để người dân có thể làm chủ kỹ thuật”, ông Thọ nói.

Sầu riêng là cây có giá trị cao nhưng đòi hỏi vốn đầu tư, kỹ thuật chăm sóc, nguồn nước và thời gian kiến thiết dài. Nếu mở rộng diện tích trước khi đánh giá thổ nhưỡng, khí hậu, dịch bệnh và thị trường, rủi ro sẽ được chuyển về phía nông dân. Bởi vậy, hợp tác có trách nhiệm phải bắt đầu bằng khảo sát, mô hình thử nghiệm và đội ngũ kỹ thuật đồng hành, không phải bằng mục tiêu diện tích.

Một mô hình tại Attapeu có thể được thiết kế từ quy mô nhỏ: lựa chọn vùng phù hợp, phân tích đất và nước, xác định giống, xây dựng quy trình canh tác, ghi chép dữ liệu, tập huấn nông dân và đánh giá chất lượng qua từng vụ.

Hợp tác xã Đắk Lắk tham gia không chỉ để hướng dẫn kỹ thuật mà còn chia sẻ cách quản trị thành viên, mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và liên kết doanh nghiệp.

Từ đề nghị của Attapeu về chuyên gia và kỹ thuật sầu riêng đến cơ chế Tổ chuyên viên liên hợp với Champasak, vấn đề đặt ra không còn là mở thêm một chương trình hợp tác. Mỗi bản ghi nhớ phải được chuyển thành đầu việc có đơn vị chủ trì, nguồn lực, thời hạn và kết quả đo đếm được.

Biến bản ghi nhớ thành chương trình có kết quả

Cũng giữa tháng 8, UBND tỉnh Đắk Lắk đã ký thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2026 - 2030 với tỉnh Champasak. Các lĩnh vực trải rộng từ quản lý nhà nước, khoa học - công nghệ đến thương mại, đầu tư, nông nghiệp, du lịch, văn hóa, giáo dục và phát triển nguồn nhân lực. Hai bên đặt mục tiêu giá trị thương mại - dịch vụ song phương tăng 15 - 20% mỗi năm.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở chỉ tiêu. Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk Nguyễn Thiên Văn yêu cầu cơ quan chuyên môn hai bên xác định ngay nội dung ưu tiên có thể triển khai và phát huy cơ chế Tổ chuyên viên liên hợp để theo dõi tiến độ, xử lý vướng mắc. Đây là phần thường thiếu trong nhiều chương trình hợp tác: một bộ phận làm việc đủ thường xuyên để biến nội dung rộng thành danh mục công việc.

Từ cơ chế với Champasak, Đắk Lắk có thể hình thành cách làm chung cho hợp tác với Attapeu, Salavan và Sekong. Mỗi đề xuất cần được chuyển thành một phiếu công việc: nhu cầu của địa phương bạn, đơn vị chủ trì phía Đắk Lắk, đối tác tham gia, nguồn lực, thời gian, sản phẩm đầu ra và vấn đề phải xin ý kiến cấp cao hơn. Khi thông tin được chuẩn hóa, hợp tác không phụ thuộc hoàn toàn vào những kỳ hội nghị.

Với đề nghị của Attapeu, phần việc đầu tiên có thể là đoàn khảo sát chuyên môn thay vì một đoàn giao lưu tổng hợp. Chuyên gia nông nghiệp, đại diện hợp tác xã và doanh nghiệp cần cùng đánh giá điều kiện vùng trồng, nhu cầu đào tạo và khả năng tiêu thụ. Sau khảo sát, hai bên lựa chọn mô hình đủ nhỏ để kiểm soát rủi ro nhưng đủ rõ để đo hiệu quả.

Chỉ số đánh giá cũng phải cụ thể: bao nhiêu cán bộ và nông dân được tập huấn; bao nhiêu hộ áp dụng đúng quy trình; tỷ lệ cây sống, sinh trưởng và dịch bệnh; diện tích được số hóa; số hợp tác xã tham gia; doanh nghiệp nào cam kết đồng hành. Nếu đi đến sản phẩm hàng hóa, phải tính tiếp tiêu chuẩn chất lượng, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, sơ chế, vận tải và thị trường.

Ngược lại, Đắk Lắk không chỉ chuyển giao. Các tỉnh Nam Lào có quỹ đất, điều kiện sinh thái và nhu cầu phát triển vùng nguyên liệu; doanh nghiệp Việt Nam có thể tìm kiếm cơ hội đầu tư, nhưng phải tuân thủ pháp luật sở tại, bảo đảm lợi ích của cộng đồng và tránh đưa mô hình thâm canh thiếu kiểm soát sang một không gian mới. Hợp tác bền vững cần đặt bảo vệ đất, nước và rừng ngang với mục tiêu sản lượng.

Không gian Nam Lào còn có thể kết nối với tuyến biên giới Campuchia. Attapeu giáp cả Việt Nam và Campuchia; Đắk Lắk, Lâm Đồng cùng hướng sang Mondulkiri. Nếu các chương trình nông nghiệp, logistics và du lịch được tổ chức theo hành lang thay vì từng cặp quan hệ riêng lẻ, vùng biên ba nước có thể bổ trợ cho nhau về nguyên liệu, thị trường và tuyến vận chuyển.

Tuy nhiên, một không gian hợp tác lớn vẫn phải bắt đầu từ đầu việc nhỏ. Một lớp tập huấn đúng nhu cầu, một mô hình sầu riêng được theo dõi đủ chu kỳ hay một kiến nghị cửa khẩu được trả lời đúng hạn có giá trị hơn nhiều cam kết không xác định được người thực hiện. Đây cũng là điểm gặp nhau giữa câu chuyện Quảng Trực, Đắk Ruê và lời mời chuyên gia từ Attapeu.

Khi kỹ thuật đi qua biên giới cùng với trách nhiệm theo dõi, bản ghi nhớ mới đi vào đời sống. Người dân Attapeu nhận được quy trình và năng lực sản xuất; hợp tác xã Đắk Lắk mở rộng không gian chia sẻ kinh nghiệm; doanh nghiệp nhìn thấy vùng nguyên liệu được quản trị; chính quyền có dữ liệu để điều chỉnh chương trình. Khi ấy, quan hệ hữu nghị được bồi đắp bằng những kết quả có thể nhìn thấy trên từng vườn cây và trong từng sinh kế.