TP. Hồ Chí Minh mở dư địa tăng trưởng mới - Bài cuối: Nâng chất lượng tăng trưởng từ công nghệ và đổi mới sáng tạo

Từ nền tảng Khu Công nghệ cao và hệ sinh thái công nghệ đã hình thành, TP. Hồ Chí Minh đang hướng tới các lĩnh vực công nghệ chiến lược như: AI, bán dẫn, dữ liệu lớn, tự động hóa, công nghệ sinh học và năng lượng xanh. Mục tiêu không chỉ là thu hút thêm vốn và dự án, mà từng bước hình thành năng lực công nghệ, nâng năng suất và tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế.

* Từ thu hút vốn đến thu hút năng lực công nghệ

Nền tảng cho sự chuyển dịch này đã được TP. Hồ Chí Minh chuẩn bị trong nhiều năm, trong đó Khu Công nghệ cao giữ vai trò hạt nhân. Sau hơn 23 năm hình thành và phát triển, Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh đã thu hút 166 dự án còn hiệu lực với tổng vốn đầu tư hơn 13 tỷ USD; giá trị sản xuất lũy kế ước đạt trên 203  tỷ USD, giá trị xuất khẩu đạt 185 tỷ USD, tạo việc làm cho hơn 53.678 lao động, trong đó trên 47% có trình độ từ cao đẳng trở lên. Sự hiện diện của các tập đoàn như Intel, Samsung, Jabil, BESI… cùng vị trí liền kề Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh và hệ thống viện, trường đã tạo nên một nền tảng quan trọng cho quá trình hình thành hệ sinh thái công nghệ.

Theo ông Nguyễn Kỳ Phùng, Trưởng Ban Quản lý Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh, định hướng hiện nay không xem khu công nghệ đơn thuần là nơi cho thuê đất công nghiệp, mà là một hệ sinh thái được thiết kế cho các tập đoàn công nghệ toàn cầu, quỹ đầu tư công nghệ và các nhà phát triển công nghệ lõi. Trọng tâm là chuyển từ số lượng sang chất lượng, từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ lõi và hình thành các chuỗi giá trị công nghệ chuyên sâu.

Đây là sự thay đổi đáng chú ý nếu đặt trong hành trình phát triển của thành phố. Trong giai đoạn đầu Đổi mới, thu hút vốn đầu tư nước ngoài giúp TP. Hồ Chí Minh mở rộng năng lực sản xuất, tham gia thị trường quốc tế và hình thành các ngành công nghiệp mới. Khu chế xuất Tân Thuận, các khu công nghiệp và sau đó là Khu Công nghệ cao lần lượt đánh dấu những bước mở rộng không gian phát triển.

Sau nhiều thập niên, yêu cầu đã khác, Thành phố không chỉ cần thêm nhà máy hay thêm vốn, mà cần những dự án có khả năng tạo ra năng lực nghiên cứu, công nghệ, nhân lực và liên kết với doanh nghiệp trong nước. Định hướng xây dựng Trung tâm Phát triển Công nghệ Chiến lược trên diện tích 52,92 ha tại Khu Công nghệ cao là một bước cụ thể theo hướng này. Trung tâm được tổ chức thành các phân khu dành cho dịch vụ công nghệ cao, sản xuất công nghệ cao, R&D và ươm tạo.

Trong đó, khu dịch vụ công nghệ cao hướng tới các trung tâm dữ liệu quy mô lớn, điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo; khu sản xuất công nghệ cao tập trung vào nhà máy thông minh, vi mạch điện tử và đóng gói vi mạch; khu R&D và ươm tạo dành cho nghiên cứu, phát triển, khởi nghiệp và ươm tạo công nghệ.

Các lĩnh vực được ưu tiên cũng cho thấy sự dịch chuyển trong lựa chọn động lực tăng trưởng khi tập trung vào các lĩnh vực công nghệ chiến lược, có giá trị gia tăng lớn, nhưg công nghệ số, công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến, công nghệ chip bán dẫn, hạ tầng tính toán và dữ liệu.

Theo ông Huỳnh Phú Minh Cường, Phó Trưởng Ban Khoa học và Công nghệ, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, điểm cốt lõi của mô hình này là sự thay đổi căn bản về mô hình. Trung tâm không đi theo hướng một khu công nghiệp kỹ thuật cao đơn thuần, mà được định vị là nơi tích hợp toàn bộ chuỗi phát triển công nghệ, rút ngắn chu kỳ từ nghiên cứu đến thương mại hoá. Mục tiêu hướng tới là tạo công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp, chuỗi giá trị công nghệ cao và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ. Theo đó, từ nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển sản phẩm đến thương mại hóa và mở rộng thị trường cần được kết nối trong cùng một hệ sinh thái. Đây chính là khâu quyết định để đổi mới sáng tạo có thể đi từ một chủ trương phát triển thành năng lực tạo giá trị.

Cùng với Khu Công nghệ cao, Công viên Phần mềm Quang Trung cũng đang chuyển từ mô hình tập trung doanh nghiệp công nghệ sang phát triển một hệ sinh thái rộng hơn. Công viên đã thu hút 27 nhà đầu tư, hình thành cộng đồng hơn 120 doanh nghiệp công nghệ số, cung cấp hơn 650 sản phẩm, dịch vụ và giải pháp công nghệ cho thị trường trong nước và hơn 30 quốc gia. Hệ sinh thái này còn có 5 trung tâm đổi mới sáng tạo, mạng lưới liên kết giữa doanh nghiệp, nhà trường và viện nghiên cứu, cùng 7 cơ sở đào tạo mỗi năm cung cấp hơn 3.000 nhân lực công nghệ cho doanh nghiệp.

Những nền tảng này cho thấy TP. Hồ Chí Minh không bắt đầu từ con số không khi bước vào cuộc cạnh tranh mới về công nghệ. Vấn đề là làm thế nào để những cấu phần đã hình thành trong nhiều năm được kết nối thành một hệ sinh thái đủ sức tạo ra công nghệ và doanh nghiệp công nghệ có năng lực cạnh tranh quốc tế.

*Khi chất lượng tăng trưởng được đo bằng năng suất

Ông Don Lam, Tổng Giám đốc và Đồng sáng lập Tập đoàn VinaCapital cho rằng, các nhà đầu tư công nghệ toàn cầu đặc biệt quan tâm đến ba yếu tố gồm mức độ sẵn sàng của hạ tầng, khả năng tiếp cận nguồn nhân lực chất lượng cao và hệ sinh thái công nghệ với các doanh nghiệp dẫn dắt.

Theo ông Don Lam, các khu công nghệ thành công không chỉ cung cấp quỹ đất mà cần có hạ tầng, trung tâm R&D và nền tảng công nghệ sẵn sàng để doanh nghiệp có thể khai thác ngay khi bắt đầu hoạt động. Nguồn điện ổn định, kết nối số tin cậy, khả năng mở rộng hạ tầng trong dài hạn và đặc biệt là đội ngũ kỹ sư, nhân lực nghiên cứu chuyên sâu là những điều kiện quan trọng.

Nhìn từ góc độ này, cạnh tranh thu hút đầu tư công nghệ cũng khác với cạnh tranh thu hút các dự án sản xuất thông thường. Do đó, TP. Hồ Chí Minh đang xây dựng chính sách theo hướng không chỉ ưu đãi về thuế hay đất đai, mà đồng thời hỗ trợ R&D, hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển nguồn nhân lực.

Theo ông Nguyễn Hữu Yên, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh, thành phố đang áp dụng nhiều chính sách nhằm thúc đẩy đầu tư vào công nghệ cao và công nghệ chiến lược, từ ưu đãi thuế, hỗ trợ R&D, đất đai, hạ tầng đến thủ tục hành chính và phát triển nhân lực.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận này là giá trị của một dự án công nghệ cao không chỉ được nhìn ở quy mô vốn. Thành phố quan tâm hơn đến năng lực R&D, khả năng chuyển giao và làm chủ công nghệ, đào tạo nhân lực và mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị. Theo định hướng đó, doanh nghiệp được khuyến khích thực hiện R&D thông qua các cơ chế hỗ trợ chi phí; đồng thời thành phố hướng tới cung cấp hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dùng chung, hỗ trợ doanh nghiệp từ nghiên cứu, phát triển sản phẩm mẫu, sản xuất thử đến thương mại hóa.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với mục tiêu nâng chất lượng tăng trưởng. Một dự án đầu tư tạo ra thêm sản lượng và việc làm có thể đóng góp cho tăng trưởng trong ngắn hạn. Nhưng một dự án đồng thời tạo ra năng lực nghiên cứu, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và giúp doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng có thể tạo ra tác động lan tỏa trong dài hạn.

Khi đặt trong tổng thể các mô hình kinh tế mới đang được TP. Hồ Chí Minh triển khai, vai trò của đổi mới sáng tạo càng trở nên rõ hơn. Trung tâm tài chính quốc tế cần công nghệ tài chính, dữ liệu và các giải pháp số. Khu thương mại tự do và hệ thống logistics cần tự động hóa, dữ liệu và công nghệ quản trị chuỗi cung ứng. Sản xuất công nghiệp cần robot, nhà máy thông minh và các công nghệ tiết kiệm năng lượng. Đô thị cần những hệ thống dữ liệu và công nghệ mới để nâng cao năng lực quản lý.

Đây cũng là điểm khác biệt của giai đoạn phát triển hiện nay so với những năm đầu Đổi mới. Khi đó, việc mở cửa và thu hút vốn đầu tư giúp thành phố nhanh chóng mở rộng quy mô nền kinh tế. Còn hiện nay, mục tiêu cao hơn là sử dụng nguồn vốn, hạ tầng và nhân lực để tạo ra năng suất và giá trị gia tăng lớn hơn.

Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được nhấn mạnh, thành phố đang chuyển từ thu hút vốn đơn thuần sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, lấy chất lượng và công nghệ lõi làm thước đo. Trong đó, Trung tâm Phát triển Công nghệ Chiến lược là một bước cụ thể hóa định hướng này.

Nếu thực hiện được, sự thay đổi sẽ không chỉ nằm ở cơ cấu dòng vốn đầu tư vào thành phố. Quan trọng hơn, nó có thể tạo ra sự thay đổi trong cấu trúc giá trị của nền kinh tế: từ gia công sang nghiên cứu và phát triển, từ lắp ráp sang thiết kế và làm chủ công nghệ, từ sử dụng nhân lực phổ thông sang thu hút nhân lực chất lượng cao.

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, có thể thấy TP. Hồ Chí Minh đã nhiều lần phải tìm kiếm giới hạn phát triển mới. Từ “phá rào” để giải phóng sức sản xuất, thành phố chuyển sang mở cửa, thu hút đầu tư và hình thành các khu chế xuất, khu công nghiệp; tiếp đó là Khu Công nghệ cao và quá trình hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở chặng đường tiếp theo, dư địa tăng trưởng ngày càng phụ thuộc vào những yếu tố khó đo đếm hơn: năng suất, tri thức, công nghệ và khả năng đổi mới. Đó cũng là thử thách của một chu kỳ Đổi mới mới. Không chỉ thu hút được những dự án lớn, TP. Hồ Chí Minh phải tạo ra một môi trường đủ sức để công nghệ được nghiên cứu, thử nghiệm, thương mại hóa và lan tỏa vào nền kinh tế. Không chỉ đưa công nghệ thế giới vào thành phố, mà từng bước hình thành năng lực để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào quá trình tạo ra giá trị.

TP. Hồ Chí Minh mở dư địa tăng trưởng mới - Bài 1: TP. Hồ Chí Minh đi đầu kiến tạo thể chế phát triển

TP. Hồ Chí Minh mở dư địa tăng trưởng mới - Bài 2: Định hình những cực tăng trưởng mới