TP. Hồ Chí Minh mở dư địa tăng trưởng mới - Bài 1: TP. Hồ Chí Minh đi đầu kiến tạo thể chế phát triển

*“Phòng thí nghiệm chính sách” phát triển kinh tế

Trong quá trình đổi mới 40 năm qua đã chứng minh, TP. Hồ Chí Minh không chỉ gánh vác sứ mệnh là đầu tàu kinh tế, mà còn mang trọng trách là “phòng thí nghiệm chính sách” của cả nước.

Theo ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh, dấu ấn lớn nhất chính là thời điểm đất nước bước vào Đổi mới. TP. Hồ Chí Minh chính là cái nôi của tinh thần đổi mới, nơi dũng cảm “phá rào” cởi trói cho sản xuất trước năm 1986, khai phá mô hình Khu chế xuất Tân Thuận đầu tiên vào năm 1991 và tiên phong kiến tạo các biểu tượng công nghệ cao, đô thị hiện đại mang tầm quốc tế.

Nhìn lại thời điểm “đêm trước đổi mới”, TP. Hồ Chí Minh, nơi có cơ sở hạ tầng khá hiện đại, có sự vận hành của kinh tế hàng hóa, nhưng nằm trong bối cảnh chung của sự quản lý kinh tế bằng kế hoạch hóa tập trung, bao cấp của cả nước, nên cũng bắt đầu lâm vào khủng hoảng.

Đến năm 1985, nền kinh tế Việt Nam nói chung và TP. Hồ Chí Minh nói riêng đứng trước những khó khăn, thử thách lớn. Cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung, bao cấp với đặc trưng là Nhà nước giao chỉ tiêu, cấp phát vật tư và thu mua toàn bộ sản phẩm, những chỉ tiêu này được ví như “vòng kim cô”, triệt tiêu sự sáng tạo, chủ động trong sản xuất của các đơn vị sản xuất kinh doanh.

Theo Tiến sĩ Hoàng Thị Hương, Khoa Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị khu vực II, chính trong bối cảnh đó, một vấn đề mang tính sống còn được đặt ra cho hệ thống chính trị cơ sở và các đơn vị sản xuất kinh doanh là tuân thủ nghiêm ngặt cơ chế cũ để rồi đình đốn sản xuất, đời sống công nhân khó khăn, hay mạnh dạn “vượt rào” để tự cứu lấy mình.

“Chính vì vậy, ở TP. Hồ Chí Minh với tinh thần chủ động, sáng tạo, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, của các đơn vị sản xuất, nên những điển hình theo cách làm ăn mới đã xuất hiện trên các lĩnh vực kinh tế”, Tiến sĩ Hoàng Thị Hương chia sẻ.

Cùng chung nhận định, Tiến sĩ Trần Thị Kim Ninh, Học viện Chính trị khu vực II, cho rằng với tinh thần dũng cảm, sự nhạy bén chính trị và trách nhiệm đại cục trước đời sống nhân dân, Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh đã tiên phong đưa ra những quyết sách “xé rào” đầy sáng tạo. Theo bà Ninh, chuỗi quyết sách “phá rào” của thành phố trong giai đoạn 1976 – 1985 (bù giá vào lương, kế hoạch 3 phần, Câu lạc bộ Giám đốc) chính là nguồn chất liệu thực chứng vô giá, giúp Trung ương Đảng đúc kết lý luận, định hình nên đường lối đổi mới tại Đại hội toàn quốc lần thứ VI (1986).

Từ khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới, TP. Hồ Chí Minh như được truyền thêm động lực bứt phá, tiên phong mở cửa và kiến tạo động lực hội nhập. Theo các chuyên gia, tư duy của Đảng bộ và chính quyền TP. Hồ Chí Minh đã chuyển dịch mạnh mẽ từ “quản lý sản xuất bằng mệnh lệnh hành chính” sang “kiến tạo hành lang, môi trường” cho các thành phần kinh tế cùng phát triển.

Trọng tâm chiến lược của giai đoạn này là đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tích cực chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng giảm dần tỷ tọng nông nghiệp, tăng nhanh tỷ trọng công nghiệp – xây dựng và các ngành dịch vụ. Sự đổi mới tư duy toàn diện đã đưa đến những thành tựu mang tính bứt phá vượt trội về mặt thực tiễn, định hình vị thế đầu tàu kinh tế của cả nước.

Thành phố là nơi khởi phát mô hình khu chế xuất, khu công nghiệp đầu tiên. Trong đó sự ra đời Khu chế xuất Tân Thuận năm 1991 là bước đi tiên phong trong chiến lược kinh tế hướng ngoại của thành phố. Đây là mô hình thí điểm cho cả nước về tập trung sản xuất hàng xuất khẩu, đơn giản hóa thủ tục hải quan. Thành công của Tân Thuận tạo tiền đề cho Khu chế xuất Linh Trung được thành lập sau đó.

Tại Linh Trung, thành phố đẩy mạnh thu hút lĩnh vực điện tử, cơ khí, chế tạo linh kiện, mở rộng liên kết với các tỉnh để cung ứng nguyên liệu. Một  loạt khu công nghiệp như: Tân Tạo, Hiệp Phước, Vĩnh Lộc với cơ chế ưu đãi phù hợp cũng được thành lập sau đó, nâng tỷ trọng công nghiệp chế biến trong cơ cấu kinh tế thành phố và đóng góp lớn vào tăng trưởng GDP của cả nước.

Tiếp đó, xây dựng Khu Công nghệ cao TP Hồ Chí Minh vào năm 2002 là bước chuyển dịch chiến lược sang nền kinh tế tri thức. Sau hơn 15 năm thực hiện công cuộc đổi mới, mô hình phát triển kinh tế dựa trên các ngành công nghiệp thâm dụng lao động và gia công thô (như dệt may, da giày, lắp ráp cơ bản) dần chạm ngưỡng giới hạn. Mô hình cũ bộc lộ rõ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc, như năng suất lao động thấp, nguy cơ ô nhiễm môi trường gia tăng và tỷ suất giá trị gia tăng nội địa thấp.

Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp bách đòi hỏi TP. Hồ Chí Minh phải tìm kiếm một động lực tăng trưởng mới nhằm dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo chiều sâu. Việc tập trung đầu tư đồng bộ, hoàn thành và đưa vào khai thác có hiệu quả Khu Công nghệ cao đã biến nơi đây thành động lực thúc đẩy công nghiệp vi điện tử, công nghệ thông tin và sinh học của cả khu vực. Các chuyên gia khẳng định, quyết sách thành lập Khu Công nghệ cao TP. Hồ Chí Minh không đơn thuần là mở rộng quy mô hạ tầng công nghiệp, mà là một thí nghiệm thể chế đột phá về kinh tế tri thức.