Hướng tới cấp nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh phát thải thấp"

Chiều 13/5, tại TP. Cần Thơ, Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ cùng Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức Hội thảo sơ kết đánh giá tuân thủ quy trình canh tác lúa thuộc Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030” (gọi tắt là Đề án 1 triệu ha lúa).

Đây là bước đi quan trọng nhằm xây dựng hệ thống minh bạch dữ liệu, tạo tiền đề cấp nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh phát thải thấp”, giúp hạt gạo Việt Nam gia tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế. 

Trong giai đoạn 2024–2025, các địa phương vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã triển khai áp dụng “Quy trình kỹ thuật canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp” theo quyết định của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường). Tại TP. Cần Thơ, hoạt động này đã được thí điểm tại 11 hợp tác xã với sự hỗ trợ kỹ thuật từ IRRI thông qua công cụ số ViRiCert. 

PGS.TS Nguyễn Văn Hùng, Chuyên gia IRRI thông tin, phương pháp đánh giá của công cụ ViRiCert đã thiết kế hệ thống chấm điểm dựa trên 10 khâu thực hành quan trọng của Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp, từ quản lý nước trước vụ, làm đất, gieo sạ, bón phân, quản lý dịch hại đến thu hoạch và xử lý rơm rạ…

Mỗi khâu được chấm điểm cụ thể từ 0-3 điểm theo mức độ tuân thủ các thực hành tốt nhất; trong đó, hai điều kiện bắt buộc không thể thiếu để đạt mức tuân thủ Quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp gồm: rút nước giữa vụ ít nhất 1-2 lần (mỗi lần ≥3 ngày) và không đốt rơm rạ trên đồng. Đây là những biện pháp có hiệu quả cao nhất trong việc cắt giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ môi trường. 

Hệ thống đánh giá từ công cụ ViRiCert được phân tầng rõ ràng theo ba mức độ. Mức 0 - “Chưa được xem xét tham gia tiêu chí”. Mức này áp dụng khi chỉ số đánh giá dưới 50% hoặc từ 50% trở lên, nhưng không đạt được yêu cầu bắt buộc của mức 1. 

Mức 1 - “Lúa sản xuất theo hướng xanh và phát thải thấp”. Mức này chỉ áp dụng khi chỉ số đánh giá từ 50% trở lên, kèm theo theo điều kiện rút nước ít nhất 1 lần giữa vụ (≥3 ngày) và không đốt rơm rạ. Đây là mức khuyến khích nông dân từng bước chuyển đổi và làm quen với sản xuất bền vững. 

Mức 2 - “Đảm bảo tuân thủ quy trình Gạo Việt xanh, phát thải thấp”. Mức này yêu cầu chỉ số đánh giá từ 75% trở lên, cùng với điều kiện bắt buộc là rút nước ít nhất 2 lần giữa vụ (mỗi lần ≥ 3 ngày) và không đốt rơm rạ. Chứng nhận này không chỉ là dấu ấn chất lượng, mà còn là “hộ chiếu xanh” giúp sản phẩm lúa gạo Việt tiếp cận các thị trường xuất khẩu khó tính. 

Theo PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, tiêu chuẩn xếp loại được phân chia theo từng cấp độ cho cả cá nhân và tập thể. Một cá nhân được công nhận đạt chuẩn "Gạo Việt xanh phát thải thấp" (Mức 2) khi đạt từ 75% tổng điểm trở lên và vượt qua các ngưỡng bắt buộc.

Đối với cấp độ Hợp tác xã, việc đánh giá không tính theo số lượng người mà dựa trên tỷ lệ diện tích canh tác đạt chuẩn. Cụ thể, Hợp tác xã sẽ đạt Mức 2 nếu có trên 75% tổng diện tích thành viên đáp ứng được các tiêu chí khắt khe của chương trình, đảm bảo sự công bằng giữa các hộ nông dân dù có diện tích lớn hay nhỏ.

TP. Cần Thơ xác định thực hiện Đề án 1 triệu ha là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tái cơ cấu ngành lúa gạo theo hướng hiện đại. Thành phố đã phê duyệt kế hoạch triển khai tại 64 xã, phường với tổng diện tích hơn 170.800 ha, thu hút sự tham gia của 171 hợp tác xã và tổ hợp tác. 

Qua các đợt đánh giá thử nghiệm tại TP.Cần Thơ trên khoảng 400 nông dân, đại diện Viện Nghiên cứu Lúa gạo quốc tế đánh giá, kết quả cho thấy mức độ tuân thủ quy trình canh tác lúa thuộc Đề án 1 triệu ha lúa của cộng đồng hiện khá khả quan.

Đa số nông dân đạt mức tuân thủ quanh ngưỡng 75%; trong đó, có 48% đạt Mức 2 và 40% đạt Mức 1. Nhóm đạt Mức 1 được đánh giá là có tiềm năng cải thiện rất lớn để nâng hạng trong các mùa vụ tới. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận nông dân rơi vào Mức 0 do mắc các lỗi kỹ thuật quan trọng như không thực hiện rút nước giữa vụ (21%) hoặc vẫn duy trì thói quen đốt rơm rạ trên đồng ruộng (25%). 

Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Cần Thơ nhận định, thông qua thí điểm, các hợp tác xã đã từng bước tiếp cận phương thức quản lý sản xuất dựa trên dữ liệu. Ứng dụng công cụ số giúp nâng cao độ tin cậy của dữ liệu sản xuất. Điều này hỗ trợ các cơ quan quản lý và hợp tác xã theo dõi quá trình thực hiện quy trình canh tác một cách hiệu quả, nhất quán hơn so với các phương thức ghi chép truyền thống.

Quan trọng hơn, tư duy của người nông dân đã có sự chuyển biến rõ rệt khi quan tâm nhiều hơn đến việc ghi chép nhật ký đồng ruộng, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kỹ thuật và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sản xuất. 

Trong bối cảnh ngành lúa gạo đang đẩy mạnh chuyển đổi xanh, việc xây dựng công cụ đánh giá tuân thủ quy trình canh tác được xem là cơ sở cốt lõi để nâng cao giá trị hạt gạo và tăng cường tính minh bạch. Công cụ ViRiCert cho phép ghi nhận, theo dõi và đối chiếu mức độ đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật trong suốt quá trình sản xuất.

Toàn bộ dữ liệu canh tác của nông hộ và hợp tác xã được cập nhật, quản lý và xác thực theo các tiêu chí khắt khe của Đề án 1 triệu ha lúa. Theo các chuyên gia, việc số hóa này không chỉ hỗ trợ giám sát mà còn là nền tảng để truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng và phát triển cơ chế chứng nhận nhãn hiệu sản phẩm trong tương lai. 

Tại hội thảo, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và hợp tác xã thảo luận về việc hoàn thiện tiêu chí đánh giá và chuẩn hóa dữ liệu canh tác. Mục tiêu cốt lõi là xây dựng một lộ trình cụ thể cho việc cấp nhãn hiệu “Gạo Việt Xanh phát thải thấp” trên thực địa. 

Ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VIETRISA khẳng định: “Gạo Việt Xanh phát thải thấp” không đơn thuần là một nhãn hiệu thương mại, mà là cam kết về chất lượng, tính minh bạch và trách nhiệm môi trường của ngành lúa gạo Việt Nam trước các yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu về phát triển bền vững. 

Trong khuôn khổ chương trình, ban tổ chức đã tiến hành trao Chứng nhận tuân thủ Quy trình canh tác lúa 1 triệu ha lúa cho các hợp tác xã đạt yêu cầu tại TP. Cần Thơ. Đây được xem là cột mốc khởi đầu trong việc hình thành hệ thống nhận diện thương hiệu cho gạo phát thải thấp của Việt Nam, góp phần thúc đẩy tăng trưởng xanh tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Thời gian tới, VIETRISA sẽ tiếp tục phối hợp với IRRI và các đối tác thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường để hoàn thiện tiêu chuẩn cơ sở và bộ tiêu chí cấp logo chứng nhận. Việc mở rộng ứng dụng công cụ số như ViRiCert được kỳ vọng sẽ tạo ra một bước tiến mới trong quản lý sản xuất, giúp ngành hàng lúa gạo Việt Nam phát triển minh bạch, bền vững và đạt giá trị gia tăng cao.