Khôi phục lúa mùa nổi ở vùng Tứ giác Long Xuyên

Ngày 8/5, tại xã Vĩnh Gia, tỉnh An Giang, UBND xã Vĩnh Gia phối hợp với Trường Đại học An Giang (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) tổ chức lễ ra mắt Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia và ký kết hợp tác liên kết “4 nhà”. Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng mở ra hướng đi mới cho việc bảo tồn, phát triển lúa mùa nổi, loại “di sản sống” gắn với văn minh mùa nước nổi vùng Tứ giác Long Xuyên.

Thập niên 70, 80 của thế kỷ trước, vùng Tứ giác Long Xuyên từng là "vương quốc" của lúa mùa nổi với diện tích lên đến hơn 300.000 ha. Khi nước lũ đầu nguồn sông Mê Kông đổ về, cây lúa mùa nổi vươn mình mạnh mẽ theo dòng lũ. Có cây lúa vươn cao đến 3-5 mét theo dòng nước để đón phù sa mà không cần bón phân, xịt thuốc. Hạt gạo lúa mùa nổi có màu đỏ lợt, không chỉ nuôi sống bao thế hệ mà còn là sợi dây gắn kết giữa con người với thiên nhiên khắc nghiệt.

Theo dòng chảy của thời gian, lúa mùa nổi giống lúa đặc trưng với khả năng vươn cao 3-5m theo mực nước lũ đã bị thay thế dần bởi các giống lúa cao sản ngắn ngày. Những cánh đồng lúa mùa nổi mênh mông xưa kia bị thu hẹp dần. Có lúc chỉ còn vỏn vẹn vài chục ha trồng lúa mùa nổi tại vùng biên giới Vĩnh Gia, An Giang.

Hơn 13 năm qua, các nhà khoa học của của Trường Đại học An Giang đã bền bỉ đi tìm lại những giống lúa mùa nổi từ trong ký ức và trên những cánh đồng lẻ loi của vùng Tứ giác Long Xuyên. Các nhà khoa học đã triển khai nghiên cứu, bảo tồn, phục tráng và phát triển cây lúa nổi tại xã Vĩnh Gia (An Giang) vùng được quy hoạch bảo tồn lúa nổi truyền thống.

PGS.TS Nguyễn Phương Thảo - Phó hiệu trưởng Trường Đại học An Giang khẳng định, lúa mùa nổi không chỉ là một giống cây trồng, đó là kết tinh của trí tuệ dân gian, là giải pháp tối ưu cho tương lai của Đồng bằng sông Cửu Long trước những thách thức của biến đổi khí hậu. Trong suốt quá trình nghiên cứu, bảo tồn, phục tráng và phát triển cây lúa nổi tại xã Vĩnh Gia, các nhà khoa học gìn giữ nguồn gen quý và nâng cao giá trị lúa nôi theo hướng "thuận tự nhiên", đáp ứng nhu cầu thị trường.

Hiện Trường Đại học An Giang đã xây dựng được bộ giống hơn 600 giống, dòng lúa có nguồn gốc đa dạng; đồng thời đang nghiên cứu phát triển các giống lúa nổi mới có chất lượng cao, hạt gạo thơm ngon, phù hợp phân khúc gạo sạch và gạo sinh thái.

Sự ra đời của Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia không chỉ là sự hình thành của một đơn vị kinh tế tập thể, mà còn là sự xác lập của “liên minh tri thức và trách nhiệm” nhằm bảo tồn, phát huy giá trị của lúa mùa nổi, di sản nông nghiệp đặc sắc của vùng Đồng bằng sông Cửu Long - bà Thảo chia sẻ.

Trường Đại học An Giang cam kết thực hiện vai trò “nhà khoa học” trong mô hình liên kết “4 nhà” thông qua bảo tồn và phát triển nguồn giống lúa nổi thuần chủng, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và mở rộng hợp tác quốc tế nhằm quảng bá thương hiệu “Lúa mùa nổi Vĩnh Gia” ra thế giới.

Mục tiêu đến năm 2045, Vĩnh Gia không chỉ là vùng sản xuất lúa mà còn trở thành trung tâm của hệ sinh thái nông nghiệp thông minh, gắn với du lịch sinh thái và văn hóa bản địa. Trường Đại học An Giang cũng cam kết đồng hành lâu dài cùng bà con để phát triển sinh kế bền vững, bảo tồn nền văn minh lúa nước và đưa nông sản Vĩnh Gia vươn tầm quốc tế.

Tại lễ ra mắt, ông Dương Minh Giang - Giám đốc Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia nhấn mạnh, lúa mùa nổi “di sản sống” của cha ông đang thực sự hồi sinh trên chính những cánh đồng quê hương và trở thành niềm tự hào của người dân Vĩnh Gia. Nhiều năm qua, chứng kiến những giống lúa quý dần mai một, bà con nông dân luôn đau đáu, trăn trở tìm cách giữ gìn giá trị truyền thống gắn với vùng đất đầu nguồn.

“Sự ra đời của Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia, được xem là bước ngoặt quan trọng, hiện thực hóa khát vọng bấy lâu của người dân địa phương trong hành trình bảo tồn và phát triển cây lúa mùa nổi. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt và yêu cầu thị trường ngày càng khắt khe, người nông dân không thể đơn độc mà cần sự chung tay của “4 nhà” gồm Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân”, ông Giang nhấn mạnh.

Giám đốc Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia cũng đề nghị, Nhà nước cần có chính sách đặc thù, đầu tư hạ tầng thủy lợi, giao thông đồng bộ để vùng lúa mùa nổi không bị chia cắt giữa các đê bao khép kín. Các nhà khoa học hỗ trợ phục tráng, nhân giống các giống lúa quý như Nàng Tây Đùm, Bông Sen. Doanh nghiệp đồng hành bao tiêu sản phẩm, xây dựng thương hiệu, đưa lúa mùa nổi Vĩnh Gia trở thành sản phẩm OCOP tiêu biểu vươn ra thị trường quốc tế. Đồng thời, các bên cùng phối hợp bảo tồn và phát triển hệ sinh thái tự nhiên đặc trưng của vùng lúa mùa nổi.

Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia cam kết các xã viên sẽ tuân thủ nghiêm quy trình sản xuất “thuận thiên”, hạn chế tác động đến môi trường, hướng đến nền nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn và phát triển thị trường nông sản sạch, bền vững.

Ngay tại buổi lễ đã diễn ra ký kết hợp tác liên kết “4 nhà” giữa Trường Đại học An Giang, Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ Thuần thực vật Việt Nam, UBND xã Vĩnh Gia, Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia và Công ty CP O Plant-based Food. Thỏa thuận hợp tác có thời hạn đến năm 2045.

Theo nội dung ký kết, Nhà nước sẽ hỗ trợ cơ chế, chính sách; Hợp tác xã Lúa mùa nổi Vĩnh Gia trực tiếp tổ chức sản xuất và cung cấp nguồn nguyên liệu sạch; Trường Đại học An Giang cùng Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ Thuần thực vật Việt Nam nghiên cứu, chuyển giao kỹ thuật và công nghệ chế biến; doanh nghiệp chịu trách nhiệm bao tiêu sản phẩm, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị thương mại cho lúa mùa nổi.

Ông Nguyễn Hoàng Minh Tâm - Giám đốc Công ty CP O Plant-based Food cam kết sẽ đầu tư công nghệ và chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị hạt gạo lúa mùa nổi Vĩnh Gia để phát triển các sản phẩm giá trị gia tăng cao như bánh mì gạo, bánh mì, bánh pizza, bánh bao từ gạo lúa nổi nguyên cám Nàng Tây Đùm cùng nhiều sản phẩm thuần thực vật đạt tiêu chuẩn quốc tế. Doanh nghiệp cam kết thu mua lúa cho nông dân với giá ổn định, giúp bà con yên tâm sản xuất và duy trì mô hình canh tác thuận theo tự nhiên.

Theo ông Tâm, khi người dân có thu nhập ổn định thì mô hình lúa mùa nổi mới có thể phát triển bền vững lâu dài. Ngoài ra, doanh nghiệp sẽ phối hợp với hợp tác xã và địa phương xây dựng thương hiệu “Vĩnh Gia” trở thành biểu tượng nông sản di sản quốc gia, gắn với bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch sinh thái. Đồng thời, khôi phục các hoạt động gắn với mùa nước nổi để tạo điểm nhấn thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm.