Khai thác dược liệu bản địa, hướng tới ngành kinh tế xanh bền vững

Thông qua việc đẩy mạnh chế biến sâu, chuẩn hóa quy trình GACP-WHO (thực hành tốt nuôi trồng và thu hái theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới) và gắn liền với chương trình OCOP, vùng đất miền Tây xứ Nghệ không chỉ bảo tồn được những nguồn gene quý mà còn tạo ra bước ngoặt về sinh kế, nâng cao thu nhập gấp nhiều lần cho đồng bào các dân tộc thiểu số.

*Từ "thuần hóa" thuốc quý đến sản phẩm OCOP

Nghệ An sở hữu một "kho báu" thiên nhiên khổng lồ với hơn 900 loài cây thuốc quý. Tuy nhiên, nhiều cây thuốc vốn là báu vật của cha ông lại bị lãng quên, xem như cỏ dại hoặc dần vắng bóng ngay trong những khu vườn quê. Trăn trở trước thực trạng đó, những người con xứ Nghệ đã quyết tâm bắt tay vào hành trình "gieo mầm xanh" để vực dậy tiềm năng dược liệu bản địa.

Tại xã Con Cuông, Công ty cổ phần Dược liệu Pù Mát đã xây dựng dòng sản phẩm Cao cà gai leo, dây thìa canh đạt chuẩn OCOP 4 sao. Đây là minh chứng cho việc kết hợp thành công giữa nguồn tài nguyên bản địa và công nghệ sản xuất hiện đại.

Ông Phan Xuân Diện – Giám đốc Công ty nhấn mạnh chiến lược phát triển dựa trên ba trụ cột chính. Đó là tận dụng nguồn nguyên liệu sạch từ vùng lõi Vườn quốc gia Pù Mát, tập trung bảo tồn các nguồn gen quý như: cà gai leo, giảo cổ lam.

Đầu tư công nghệ chiết xuất chân không và sấy lạnh để nâng tầm dược liệu thô thành sản phẩm có giá trị gia tăng cao, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Xây dựng chuỗi giá trị bền vững với người dân địa phương qua mô hình bao tiêu sản phẩm, giúp bà con xóa đói giảm nghèo và gắn bó với việc bảo vệ rừng.

Đến nay, hơn 15 sản phẩm được chế biến từ cây dược liệu của Công ty đạt sản phẩm OCOP 3-4 sao, tiêu thụ trong và ngoài nước. Mô hình của Công ty cổ phần Dược liệu Pù Mát không chỉ thúc đẩy kinh tế miền Tây Nghệ An mà còn là bài học điển hình về việc bảo tồn hệ sinh thái gắn liền với phát triển kinh tế xanh bền vững.

Với Hợp tác xã nông dược Tĩnh Sáng Đường, xã Tam Hợp không chỉ nằm ở những con số lợi nhuận, mà là niềm tin của bà con dân tộc thiểu số vào việc làm giàu từ chính vốn quý của cha ông. “Với 20 ha dược liệu tuân thủ nghiêm ngặt tiêu chuẩn GACP-WHO, hợp tác xã đã giúp người dân thu về từ 40 - 80 triệu đồng mỗi năm thay vì chỉ trông chờ vào cây keo”, anh Lá Văn Duy, thành  viên Hợp tác xã cho biết.

Từ 10 ha đất hoang hóa, chị Nguyễn Thị Hằng, xã Bạch Ngọc đã nỗ lực cải tạo, gây dựng thành vùng trồng dược liệu bài bản. Chị Hằng chia sẻ, những cây thuốc quý vốn là báu vật của cha ông nay lại bị xem là cỏ dại hoặc ngày càng vắng bóng khỏi vườn quê, lãng phí và vô cùng đáng tiếc.

Từ những túi lọc thảo dược xông hơi thô sơ, chị đã đầu tư máy móc, chuẩn hóa công thức để tạo ra 15 dòng sản phẩm cao cấp; trong đó, có 10 sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Chị Hằng kỳ vọng,  đặt mục tiêu thiết lập hệ thống tổng kho dược liệu tại mỗi tỉnh thành, hoàn thiện hệ thống phân phối trên cả nước.

*Chìa khóa đưa thảo dược Nghệ An vươn tầm

Phát triển dược liệu không chỉ là câu chuyện bảo tồn mà đã trở thành lời giải cho bài toán thoát nghèo bền vững. Thực tế tại Nghệ An cho thấy, thu nhập từ cây dược liệu cao hơn từ 4 đến 14 lần so với trồng ngô và gấp 2 đến 6 lần so với cây keo.

Để quản lý hiệu quả nguồn tài nguyên này, tỉnh Nghệ An đã phê duyệt “Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu tỉnh Nghệ An đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030” tổng thể với mô hình "kiềng ba chân" khoa học.

Với vùng núi cao, phát triển các loài giá trị kinh tế cao như: sâm Puxailaileng, đảng sâm, đương quy. Ở vùng núi trung bình, phát triển mạnh sa nhân tím, trà hoa vàng và cây dưới tán rừng. Vùng thấp và đồng bằng, ưu tiên cây ngắn ngày như nghệ, hành tăm.

Dưới sự dẫn dắt của Giám đốc Đoàn Thị Vân, Hợp tác xã Nông nghiệp Tinh bột nghệ Miền Tây Xứ Nghệ, xã Đông Hiếu đã tạo bước đột phá khi chuyển dịch mạnh mẽ từ "bán thô" sang "chế biến sâu". Bằng việc đầu tư máy móc hiện đại, đơn vị đã tối ưu hóa giá trị từ nghệ, sắn dây, hà thủ ô và cà gai leo.

Đến năm 2026, hợp tác xã sở hữu 12 sản phẩm OCOP 3 sao và chứng nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu. Với 20ha vùng nguyên liệu liên kết với nông dân địa phương trải dài từ xã Tương Dương, Con Cuông đến các tỉnh phía Bắc, hợp tác xã đang nghiên cứu cho ra đời sản phẩm mới là trà túi lọc và chú trọng nâng cao chất lượng cho các sản phẩm sẵn có phục vụ khách hàng.

"Chúng tôi tập trung khai thác và bảo tồn hệ sinh thái dược liệu bản địa, biến những cây dược liệu quý thành sản phẩm có giá trị kinh tế cao; tuân thủ nghiệm ngặt các tiêu chuẩn an toàn, nguồn sản phẩm sạch. Đây là bước đi chiến lược nhằm chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng kinh tế xanh, vừa bảo vệ môi trường bền vững, vừa nâng tầm thương hiệu nông sản Việt trên trường quốc tế”, chị Vân chia sẻ.

Dù tiềm năng rất lớn, nhưng ngành dược liệu vẫn đối mặt với thách thức về vốn và kỹ thuật. Bà Võ Thị Nhung, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An nhận định: “Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành y tế, nông nghiệp và môi trường. Bên cạnh việc quản lý nguồn cây thuốc tự nhiên, tỉnh cần có những cơ chế, chính sách ưu đãi đặc thù để thu hút các doanh nghiệp tham gia vào khâu chế biến sâu”.

Bà Nhung nhấn mạnh thêm, việc hỗ trợ các mô hình sản xuất sản phẩm OCOP sẽ giúp dược liệu không chỉ dừng lại ở các bài thuốc dân gian mà thực sự trở thành một ngành kinh tế xanh, vươn ra thị trường xuất khẩu.

Hiện nay, Nghệ An đang định hướng xây dựng nền kinh tế dược liệu theo phân tầng sản phẩm cụ thể: từ các sản phẩm chăm sóc sức khỏe, mỹ phẩm đến các loại thuốc điều trị y học cổ truyền và hiện đại. Việc thu hút doanh nghiệp tổ chức sản xuất và bao tiêu sản phẩm vẫn là ưu tiên hàng đầu để phát triển chuỗi giá trị bền vững.

Với sự giao thoa giữa tài nguyên thiên nhiên, tri thức bản địa và quyết tâm của các doanh nghiệp, dược liệu Nghệ An đang khẳng định vị thế "kho báu" xanh, mang lại sự phồn vinh cho dải đất miền Tây.