Khát vọng di sản thế giới: Hành trình 40 năm giải mã "Thánh địa không tên”

Hơn 40 năm sau ngày phát lộ, Di tích khảo cổ Cát Tiên không chỉ được xem là một trong những phát hiện khảo cổ học đặc biệt nhất Việt Nam, mà còn mở ra nhiều nhận thức mới về lịch sử, văn hóa và đời sống tín ngưỡng của cư dân cổ.

Từ những nền gạch phủ rêu giữa rừng già, hành trình giải mã “thánh địa không tên” ấy vẫn đang tiếp tục, cùng khát vọng một ngày Di tích khảo cổ Cát Tiên có thể trở thành di sản văn hóa của thế giới. TTXVN xin giới thiệu chùm bài về di tích khảo cổ có một không hai này.

Bài 1: Hành trình 40 năm giải mã

Từ những nhát cuốc đào vàng ven sông Đồng Nai, một quần thể đền tháp cổ dần hiện ra dưới lòng đất bazan Nam Tây Nguyên. Những nền gạch phủ rêu, các bệ thờ khổng lồ cùng hàng nghìn hiện vật quý giá đã mở ra hành trình khám phá một “thánh địa” chưa từng được ghi lại trong sử sách. Sau hàng chục cuộc khai quật và nghiên cứu, Cát Tiên vẫn là một trong những “ẩn số” lớn nhất của khảo cổ học Việt Nam.

40 năm kể câu chuyện… bí ẩn

Không bia ký, không sử liệu, không văn tự, những gì còn lại của di tích chỉ là nền gạch cổ, các khối đá khổng lồ và hàng nghìn hiện vật nằm sâu dưới lòng đất.

Khoảng năm 1984, trong những ngày đi tìm vàng bên các gò đất ven sông Đồng Nai, người dân vùng kinh tế mới Cát Tiên bất ngờ phát hiện những nền gạch cổ cùng một bệ thờ bằng đá khổng lồ nằm sâu dưới lòng đất. Không ai khi ấy biết rằng, phát hiện tình cờ ấy đã mở ra một trong những cuộc khai quật khảo cổ lớn nhất Nam Tây Nguyên.

Về sau, các nhà khảo cổ phát hiện phía dưới khu bệ thờ còn có nhiều hiện vật vàng miếng được chôn sâu từ 3 - 4m. Những lá vàng rất mỏng, được chế tác tinh xảo với các biểu tượng tín ngưỡng cổ, được xác định là vật phẩm dùng trong nghi lễ tế tự của cư dân xưa.

Phát hiện này nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới khảo cổ học. Ngay cả trên các gò đồi cao, hệ thống đền tháp đồ sộ vẫn bị vùi lấp hoàn toàn dưới đất suốt hàng thế kỷ.

Đến năm 1994, Bảo tàng Lâm Đồng phối hợp cùng Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành những cuộc khai quật quy mô đầu tiên, mở ra hành trình giải mã một trong những “ẩn số” lớn nhất của khảo cổ học Việt Nam.

Ông Nguyễn Viết Tuấn, Ban Quản lý di tích khảo cổ Cát Tiên cho biết, năm 1994, Bảo tàng Lâm Đồng kết hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam thực hiện những “nhát cuốc” khảo cổ đầu tiên tại khu vực này. Từ những hố khai quật ban đầu, các nhà khảo cổ dần phát hiện hệ thống đền tháp phân bố liên tục dọc tả ngạn sông Đồng Nai, trải dài hơn 15 km. Qua hơn 40 năm nghiên cứu, đã phát hiện 17 cụm di tích với cấu trúc tương đồng, gồm đền tháp, nền móng kiến trúc, khu tế lễ và không gian nghi lễ.

“Tuy nhiên, ngoài những khu đền tháp nguy nga, những bệ thờ đồ sộ và hàng nghìn hiện vật, câu chuyện thật sự đằng sau vẫn là một điều hoàn toàn bí ẩn”, ông Tuấn nói.

Giữa rừng già Nam Tây Nguyên, những nền gạch cổ phủ rêu nằm lặng dưới các gò đồi ven sông Đồng Nai. Không tên gọi cổ, không dấu tích về một vương triều hay cộng đồng cư dân cụ thể, chỉ còn lại những khối đá khổng lồ và dấu tích của một vùng thánh địa từng tồn tại cách đây hơn một thiên niên kỷ.

Một “thánh địa” dần lộ diện

Tại gò IA, các nhà khảo cổ phát hiện bộ Linga - Yoni bằng đá sa thạch được xem là lớn nhất Đông Nam Á ở thời điểm công bố. Khối Linga cao khoảng 2,1 m, đường kính từ 0,7 - 0,8 m; bệ Yoni hình vuông có mỗi cạnh khoảng 2,26 m, dày khoảng 0,24 m, với tổng trọng lượng gần 4 tấn. Đây được xem là một trong những hiện vật tiêu biểu nhất phản ánh dấu ấn Hindu giáo tại Cát Tiên.

Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn phát hiện nhiều hiện vật quý như tượng thần Shiva, lá vàng chạm khắc biểu tượng tôn giáo, đồ gốm, đá quý và dấu tích kiến trúc đền tháp cổ.

PGS.TS Nguyễn Tiến Đông, nguyên cán bộ Viện Khảo cổ học Việt Nam, cho rằng quần thể này mang dấu ấn rất rõ của Ấn Độ giáo, đồng thời phản ánh sự giao thoa văn hóa giữa Nam Tây Nguyên với các trung tâm cổ Đông Nam Á. Quần thể đền tháp được xây dựng trong khoảng từ thế kỷ IV đến IX - giai đoạn các nền văn hóa cổ Đông Nam Á phát triển mạnh mẽ nhờ giao thương đường biển và đường sông. Các công trình được cho là phục vụ chủ yếu cho hoạt động tín ngưỡng - tôn giáo, cho thấy Cát Tiên từng là một trung tâm nghi lễ quan trọng của cư dân cổ bên lưu vực sông Đồng Nai.

Cố giáo sư Trần Quốc Vượng từng khẳng định: Cát Tiên có thể được xem là “một trung tâm văn hóa - tín ngưỡng đặc biệt ở Nam Tây Nguyên”, phản ánh vai trò của khu vực này trong dòng chảy giao lưu văn hóa Đông Nam Á cổ đại.

Khác với các cụm tháp Champa nằm dọc ven biển miền Trung từ Đà Nẵng đến Lâm Đồng đã được xác định là những công trình do người Champa xây dựng, kiến trúc tại Cát Tiên tồn tại biệt lập giữa rừng già Nam Tây Nguyên và cho đến nay vẫn chưa thể xác định chính xác chủ nhân.

Điều làm khó giới nghiên cứu là toàn bộ 17 cụm di tích chủ yếu mang dấu tích đền thờ và không gian nghi lễ, gần như không phát hiện rõ các khu cư trú quy mô lớn của cư dân cổ. Nhiều hiện vật tại Cát Tiên còn cho thấy sự giao lưu văn hóa vượt ra ngoài phạm vi Nam Tây Nguyên, với dấu ấn từ Champa, Óc Eo, Chân Lạp, thậm chí cả Ba Tư và Indonesia cổ đại.

Năm 2014, Di tích khảo cổ Cát Tiên được Thủ tướng Chính phủ cấp Bằng xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Bí ẩn dưới những nền gạch cổ

Trong khảo cổ học, bia ký và văn tự thường là “chìa khóa” để xác định chủ nhân của một nền văn hóa. Nhưng tại Cát Tiên, những dấu tích ấy gần như vắng bóng hoàn toàn, không tìm thấy văn bản ghi chép, không xuất hiện tên gọi cổ của vùng đất, không có dấu tích xác lập quyền lực chính trị như ở nhiều trung tâm cổ khác. Đó là lý do khiến việc giải mã Cát Tiên kéo dài suốt nhiều thập kỷ mà chưa có hồi kết.

Cố GS.TS Hà Văn Tấn, nguyên Chủ tịch Hội khảo cổ học Việt Nam, từng nhận định rằng chính sự “không hoàn toàn giống ai” đã khiến Cát Tiên trở nên đặc biệt trong khảo cổ học Việt Nam. Ở đây có dấu ấn Hindu giáo, có yếu tố bản địa, nhưng lại không thuộc trọn vẹn về bất cứ hệ thống văn hóa nào đã được định danh.

Trong khi đó, TS Ngô Văn Doanh, chuyên gia nghiên cứu Hindu giáo và Champa, cho rằng kiến trúc Cát Tiên có nhiều điểm tương đồng với hệ thống đền tháp Champa, nhưng vẫn tồn tại khác biệt đáng kể về không gian phân bố và kỹ thuật xây dựng.

Một số nhà nghiên cứu đặt giả thuyết: liệu Cát Tiên có thể từng là một trung tâm văn hóa độc lập tồn tại bên hành lang sông Đồng Nai?

Sau hàng chục cuộc khai quật lớn, nhiều chuyên gia cho rằng mức độ nghiên cứu hiện nay mới chỉ dừng ở giai đoạn “nhận diện hiện trạng”, trong khi khu cư trú, hoạt động sản xuất và đời sống xã hội của cư dân cổ vẫn chưa được giải mã đầy đủ.

Ban Quản lý di tích khảo cổ Cát Tiên hiện lưu giữ nhiều hiện vật quý hiếm, trong đó có các lá vàng được chế tác cực kỳ tinh xảo mà theo nhiều nhà nghiên cứu, kỹ thuật thủ công hiện đại vẫn khó tái hiện hoàn toàn.

Sau hơn 40 năm khai quật, điều giới khoa học có được từ Cát Tiên không phải là một lời giải hoàn chỉnh, mà là thêm nhiều câu hỏi mới. Một nền văn hóa nào từng tồn tại bên dòng Đồng Nai? Vì sao cả một quần thể đền tháp lớn lại "biến mất" khỏi lịch sử suốt nhiều thế kỷ?

Có lẽ, chính những khoảng trống chưa thể lấp đầy ấy đã khiến Cát Tiên trở thành một trong những “ẩn số” khảo cổ đặc biệt nhất Việt Nam hiện nay.