Kinh tế toàn cầu trước "ngã rẽ" đa khủng hoảng

Khi giới chức tài chính toàn cầu hội tụ tại Washington (Mỹ) tham dự Hội nghị mùa Xuân năm 2026 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) từ ngày 13-18/4, mục tiêu ban đầu là hướng tới xây dựng sự thịnh vượng thông qua chính sách.

Tuy nhiên, những biến động địa chính trị, đặc biệt là cú sốc năng lượng từ sự gián đoạn qua eo biển Hormuz, đã hoàn toàn thay đổi chương trình nghị sự.

Cộng đồng tài chính quốc tế buộc phải chuyển sang chế độ quản lý khủng hoảng, đồng thời thừa nhận nền kinh tế thế giới đang đối mặt với sự rạn nứt cấu trúc sâu sắc thay vì chỉ là một đợt suy thoái mang tính chu kỳ.

* Bức tranh tăng trưởng ảm đạm

Trọng tâm bao trùm các cuộc thảo luận tại hội nghị năm nay là thực tế về sự phân mảnh địa kinh tế. Các đại biểu đều đi đến thống nhất rằng kỷ nguyên toàn cầu hóa không biên giới và tối ưu hóa chi phí đã khép lại.

Việc hoạch định chính sách kinh tế hiện nay không còn đơn thuần dựa trên hiệu quả thị trường, mà bị chi phối mạnh mẽ bởi các yêu cầu về an ninh quốc gia. Sự đứt gãy của các mạng lưới phân phối toàn cầu cho thấy những thiệt hại mang tính hệ thống đối với chuỗi cung ứng không dễ khắc phục chỉ bằng sự điều chỉnh bình thường của thị trường.

Phản ánh bối cảnh này, Báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới tháng 4/2026 của IMF đã hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu năm nay xuống mức 3,1%. Tổ chức này nhận định nếu không có cuộc xung đột ở Trung Đông, tăng trưởng toàn cầu lẽ ra có thể đạt 3,4% nhờ lực đẩy từ trí tuệ nhân tạo. Trong kịch bản xấu nhất, tăng trưởng có thể giảm thêm 1,3 điểm phần trăm, đưa kinh tế thế giới đến bờ vực suy thoái.

Sự điều chỉnh giảm dự báo nêu trên đồng nghĩa sản lượng kinh tế toàn cầu có thể sụt giảm hàng nghìn tỷ USD, làm phức tạp thêm nỗ lực giảm nợ hậu đại dịch COVID-19 của nhiều quốc gia. Đáng chú ý, nợ công toàn cầu hiện đã chạm mốc 100.000 tỷ USD, tương đương 93% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) toàn cầu.

Triển vọng tăng trưởng của thế giới còn chịu thêm áp lực từ lạm phát dai dẳng. Trong một cảnh báo chung hiếm hoi, IMF, WB và Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhận định giá năng lượng và phân bón sẽ duy trì ở mức cao trong thời gian dài. Các tổ chức này nhấn mạnh ngay cả khi hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz được khôi phục hoàn toàn, tình trạng tồn đọng logistics và phí bảo hiểm rủi ro tăng vọt sẽ tiếp tục cản trở đà hạ nhiệt của giá cả, qua đó đẩy chi phí lương thực tăng khoảng 6%. Điều này giáng đòn mạnh nhất vào các quốc gia thu nhập thấp, nơi chi phí thực phẩm chiếm tới 36% tổng chi tiêu của người dân.

Cùng với lạm phát, gánh nặng nợ công toàn cầu đang trở thành một rủi ro mang tính hệ thống. Báo cáo của IMF cho thấy nợ công toàn cầu có thể chạm mức tương đương 117% GDP thế giới vào năm 2029. Đáng lo ngại hơn, tại nhiều nền kinh tế thu nhập trung bình thấp ở châu Phi, các chính phủ hiện phải dành tới 1/5 nguồn thu ngân sách chỉ để trả lãi vay.

Dẫn chứng về mức độ tàn phá do cuộc xung đột tại Trung Đông gây ra, các chuyên gia từ Trung tâm Nghiên cứu Chính sách thuộc Đại học Liên hợp quốc (UNU-CPR) ước tính xung đột có thể làm suy giảm 7% sản lượng của các nền kinh tế bị ảnh hưởng trực tiếp trong vòng 5 năm tới.

* Thử thách đối với kiến trúc tài chính quốc tế

Áp lực kép từ đà tăng trưởng chậm và nền tảng chi phí cao đang thử thách sức chịu đựng của kiến trúc tài chính quốc tế. Nguồn dự trữ ngoại hối của các quốc gia dễ bị tổn thương đang cạn kiệt nhanh chóng, dẫn đến nhu cầu tiếp cận các nguồn tài trợ đa phương tăng đột biến.

Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva nhận định nhu cầu tài trợ khẩn cấp đối với cơ quan này trong thời gian tiếp theo có thể lên tới 50 tỷ USD. Trong khi đó, Chủ tịch WB Ajay Banga cho biết tổ chức này cần huy động từ 20-25 tỷ USD tài trợ nhanh. Tình trạng chưa từng có này đòi hỏi các định chế tài chính phải khẩn trương xem xét lại khuôn khổ an toàn vốn để kịp thời cung cấp thanh khoản, hỗ trợ các nền kinh tế đang bên bờ vực khủng hoảng tài khóa.

Còn theo các chuyên gia từ Trung tâm Đổi mới Quản trị Quốc tế (CIGI), cú sốc năng lượng đang dội gánh nặng lớn nhất lên các quốc gia Nam toàn cầu, đặc biệt là các nước châu Á phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu nhập khẩu. Tình trạng này không chỉ đe dọa an ninh năng lượng mà còn tạo ra rủi ro khủng hoảng việc làm trên quy mô toàn cầu, khi lực lượng lao động tăng nhanh hơn khả năng tạo ra việc làm mới.

Thực trạng bất bình đẳng này đã thúc đẩy một phản ứng phối hợp mạnh mẽ chưa từng có. Tại hội nghị, các bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương từ các nước Nam Toàn cầu, với sự hậu thuẫn của Liên minh châu Phi (AU), đã ra mắt "Nền tảng của các quốc gia đi vay" (Borrowers' Platform). Nền tảng này hướng tới việc tạo ra một không gian chuyên biệt để các nước đi vay điều phối lập trường và đòi hỏi một kiến trúc tài chính công bằng hơn. Các nhà lãnh đạo từ các thị trường mới nổi, bao gồm Ghana (Ga-na), Pakistan (Pa-ki-xtan) và Bangladesh (Băng-la-đét) đã sử dụng diễn đàn này để kêu gọi tái cơ cấu nợ toàn diện, tạm dừng nghĩa vụ trả nợ và viện trợ phát triển không điều kiện. Các nước lập luận rằng những biện pháp “thắt lưng buộc bụng” tiêu chuẩn là bất khả thi về mặt toán học đối với các nền kinh tế đang kiệt quệ.

Củng cố cho quan điểm này, các phân tích tại Trung tâm Phát triển Toàn cầu (CGD) cảnh báo nhiều chính phủ tại các nước thu nhập trung bình thấp ở châu Phi hiện phải dành tới 20% nguồn thu ngân sách chỉ để trả lãi nợ vay. Điều này đe dọa nghiêm trọng việc phân bổ nguồn lực cho các khoản đầu tư cốt lõi vào y tế, giáo dục và chuyển đổi cơ cấu dài hạn.

Xuyên suốt hội nghị, một thực tế đang được giới chức tài chính ngầm thừa nhận: kỷ nguyên toàn cầu hóa tối ưu chi phí đã khép lại, nhường chỗ cho sự phân mảnh địa kinh tế và các ưu tiên về an ninh quốc gia. Để vượt qua giai đoạn khó khăn, các định chế tài chính khuyến nghị các quốc gia cần đẩy mạnh cải cách cơ cấu và nâng cao mạng lưới an sinh xã hội thay vì áp dụng các chính sách trợ cấp đại trà. Đặc biệt, việc đẩy nhanh chuyển đổi số và đầu tư vào năng lượng tái tạo được xem là chìa khóa then chốt để giảm thiểu rủi ro từ các điểm nghẽn nhiên liệu hóa thạch, qua đó xây dựng một nền kinh tế toàn cầu kiên cường hơn trước những đứt gãy khó lường.