Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI: Lần đầu tiên quy định khái niệm "tố tụng điện tử"

Trình bày tóm tắt tờ trình dự án, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, dự thảo luật gồm 514 điều, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn.

Đó là đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Dự thảo luật đơn giản hóa một số thủ tục, giảm giấy tờ, yêu cầu chứng thực không cần thiết và chuẩn hóa quy trình tố tụng. Đặc biệt, đổi mới và mở rộng thủ tục rút gọn, trong đó quy định thủ tục rút gọn bắt buộc, rút gọn trong trong giai đoạn xét xử phúc thẩm và bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng chính sách khoan hồng.

Dự thảo luật cũng tăng cường phân hóa và thực hiện chính sách khoan hồng bằng việc bổ sung nguyên tắc phân hóa thủ tục tố tụng, cho phép lựa chọn thủ tục phù hợp với tính chất, mức độ hành vi, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác và việc khắc phục hậu quả.

Đồng thời, dự thảo luật bổ sung các trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, trường hợp không khởi tố, miễn trách nhiệm hình sự và bổ sung thủ tục tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm đồng bộ với chính sách của Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Dự thảo luật mở rộng có điều kiện thẩm quyền của Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã trong điều tra một số vụ án rất nghiêm trọng, có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng xảy ra trên địa bàn cấp xã; qua đó phát huy nguồn lực tại cơ sở và giảm tải cho Cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Đáng chú ý, lần đầu tiên, dự thảo luật quy định khái niệm "tố tụng điện tử" và nguyên tắc bảo đảm thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử theo quy định của pháp luật. Quy định về hồ sơ vụ án điện tử, số hóa tài liệu, liên thông, chia sẻ dữ liệu, giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử và xét xử trực tuyến.

Bên cạnh đó, dự thảo luật cũng hoàn thiện các quy định về hợp tác quốc tế, bảo đảm thống nhất với pháp luật về tương trợ tư pháp về hình sự, dẫn độ và các quy định mới; trong đó hoàn thiện cơ chế xử lý yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với công dân Việt Nam bị từ chối dẫn độ, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia.

Tinh thần xuyên suốt của dự án Bộ luật là: tố tụng tinh gọn hơn, xử lý nhanh hơn, chính sách phân hóa hơn, kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn và phương thức tố tụng hiện đại hơn; đồng thời bảo đảm đầy đủ quyền con người, quyền công dân và tính khách quan, công bằng của tố tụng hình sự.

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu nhấn mạnh, dự thảo Bộ luật sửa đổi 5 nguyên tắc và bổ sung 3 nguyên tắc vào hệ thống các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận thấy, các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự là vấn đề quan trọng, có tính xuyên suốt, chi phối toàn bộ quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Do đó, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát các nội dung được sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm các nguyên tắc cơ bản đúng nghĩa là những tư tưởng chỉ đạo cho việc xây dựng các quy định cụ thể của Bộ luật Tố tụng hình sự cũng như có giá trị chỉ đạo trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử; bảo đảm thực hiện đúng yêu cầu tại Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam.

Về xử lý sớm vật chứng, tài sản (Điều 112), nhiều ý kiến tán thành việc bổ sung quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản trong dự thảo Bộ luật nhằm sớm đưa tài sản vào lưu thông, tránh lãng phí. Tuy nhiên, đây là vấn đề quan trọng, liên quan trực tiếp đến quyền tài sản của tổ chức, cá nhân và tác động đến việc xử lý vụ án. Do đó, Cơ quan chủ trì soạn thảo cần căn cứ thực tiễn thi hành Nghị quyết số 164/2024/QH15 trong thời gian qua để quy định cụ thể ngay trong dự thảo Bộ luật những trường hợp được áp dụng, thẩm quyền áp dụng, thay đổi, hủy bỏ, mà không giao liên ngành quy định chi tiết.