Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Hoàn thiện khung pháp lý thị trường

Trong bối cảnh thị trường hàng hóa ngày càng chịu tác động từ biến động giá cả toàn cầu, việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được kỳ vọng tạo lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ, minh bạch, góp phần hình thành thị trường giao dịch hiện đại, an toàn, đồng thời cung cấp công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp và người sản xuất.

Ngày 11/11, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, Chính phủ trình Quốc hội xem xét dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Đây là bước quan trọng nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, khắc phục những hạn chế của khuôn khổ pháp lý hiện hành, tạo nền tảng cho thị trường hàng hóa phái sinh Việt Nam phát triển có tổ chức, minh bạch, an toàn và từng bước hội nhập với thị trường quốc tế.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, thị trường hàng hóa phái sinh là một bộ phận quan trọng của thị trường hàng hóa, cung cấp công cụ giúp các doanh nghiệp, nhà sản xuất và các chủ thể kinh doanh chủ động phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định kế hoạch sản xuất, kinh doanh. Năm 2025, khối lượng giao dịch phái sinh niêm yết toàn cầu đạt 119,29 tỷ hợp đồng; trong đó giao dịch phái sinh hàng hóa đạt khoảng 10,5 tỷ hợp đồng.

Trong khi đó, Việt Nam có thế mạnh về sản xuất và xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như cà phê, gạo, hồ tiêu, hạt điều; kim ngạch xuất khẩu hàng hóa năm 2025 đạt gần 500 tỷ USD. Tuy nhiên, hoạt động giao dịch phái sinh của doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn chủ yếu gắn với các sở giao dịch nước ngoài; sản phẩm dựa trên hàng hóa thế mạnh trong nước còn hạn chế, chưa phát huy tương xứng tiềm năng tham gia hình thành giá tham chiếu trên thị trường quốc tế.

Việc thiếu một khuôn khổ pháp lý đầy đủ, thống nhất cũng đặt ra những yêu cầu về tổ chức thị trường, hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giám sát và quản trị rủi ro. Do đó, xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh không chỉ nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật mà còn tạo điều kiện để phát triển thị trường theo hướng minh bạch, an toàn, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia.

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều, được xây dựng trên cơ sở 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thống nhất tại Nghị quyết số 220/NQ-CP ngày 07/8/2026. Các nội dung trọng tâm tập trung vào phạm vi điều chỉnh đối với giao dịch tập trung qua Sở Giao dịch hàng hóa và giao dịch phái sinh ngoài sở giao dịch (OTC); phát triển thị trường gắn với lợi thế hàng hóa Việt Nam; hoàn thiện tổ chức thị trường và hạ tầng giao dịch, thanh toán; tăng cường bảo vệ người tham gia, quản trị rủi ro và làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước, cơ chế phối hợp.

Đáng chú ý, dự thảo chú trọng hoàn thiện quy định về tổ chức và hoạt động của Sở Giao dịch hàng hóa, Trung tâm Thanh toán bù trừ và các thành viên thị trường. Đây là những cấu phần thiết yếu để bảo đảm giao dịch được thực hiện công khai, minh bạch, nghĩa vụ thanh toán được thực hiện đầy đủ và rủi ro đối tác được kiểm soát.

Cùng với đó, các quy định về ký quỹ, quản lý vị thế giao dịch, công khai thông tin, giám sát thị trường, bảo vệ tài sản khách hàng và xử lý vi phạm được nghiên cứu hoàn thiện. Việc tăng cường các công cụ quản trị rủi ro có ý nghĩa quan trọng nhằm hạn chế nguy cơ thao túng, mất an toàn hệ thống, bảo vệ nhà đầu tư và các chủ thể tham gia thị trường.

Đặc biệt, Dự thảo cũng hướng tới phân định rõ giao dịch hàng hóa phái sinh với hoạt động mua bán hàng hóa vật chất, giao ngay và sản phẩm phái sinh thuộc lĩnh vực chuyên ngành; đồng thời nghiên cứu quy định về kết nối thị trường nước ngoài, thanh toán xuyên biên giới, quản lý và bảo vệ dữ liệu. Qua đó, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Một trong những mục tiêu quan trọng của việc xây dựng Luật là đưa thị trường hàng hóa phái sinh trở thành công cụ hỗ trợ thiết thực cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đặc biệt đối với các ngành hàng có thế mạnh xuất khẩu của Việt Nam.

Hiện nay, doanh nghiệp xuất khẩu cà phê, gạo, cao su, hồ tiêu, hạt điều thường xuyên phải đối mặt với rủi ro biến động giá trên thị trường thế giới. Khi giá hàng hóa giảm, doanh nghiệp có thể bị thu hẹp doanh thu và lợi nhuận; ngược lại, khi giá nguyên liệu tăng, doanh nghiệp chế biến phải chịu áp lực lớn về chi phí đầu vào.

Thông qua hợp đồng phái sinh, doanh nghiệp có thể chủ động thiết lập các vị thế giao dịch phù hợp để phòng ngừa rủi ro biến động giá. Chẳng hạn, doanh nghiệp xuất khẩu cà phê có thể sử dụng hợp đồng tương lai để hạn chế tác động bất lợi khi giá giảm; doanh nghiệp sử dụng kim loại làm nguyên liệu sản xuất có thể chủ động kiểm soát chi phí trước những biến động tăng giá. Qua đó, doanh nghiệp có thêm cơ sở xây dựng kế hoạch thu mua, sản xuất, tiêu thụ và ký kết các hợp đồng thương mại dài hạn.

Đặc biệt, khi thị trường phái sinh phát triển gắn với thị trường hàng hóa vật chất, lợi ích không chỉ dừng lại ở các doanh nghiệp lớn mà còn có thể lan tỏa đến hợp tác xã và người sản xuất. Việc từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước, tăng cường minh bạch thông tin giá cả sẽ hỗ trợ chủ thể trong chuỗi cung ứng nâng cao khả năng thương lượng, chủ động phương án sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

Để cụ thể hóa định hướng phát triển, Bộ Công Thương đã phê duyệt Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2045 tại Quyết định số 2433/QĐ-BCT ngày 28/9/2026. Theo mục tiêu của Đề án, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu đưa 10 mặt hàng sản xuất trong nước vào giao dịch, hình thành giá tham chiếu đối với 3-5 mặt hàng chủ lực và đạt quy mô 8-10 triệu hợp đồng mỗi năm. Đây là những mục tiêu quan trọng nhằm từng bước nâng cao vai trò của thị trường trong nước, giảm sự phụ thuộc vào các sở giao dịch nước ngoài và tăng khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị hàng hóa toàn cầu.

Khi được tổ chức và quản lý hiệu quả, thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ bổ trợ cho thị trường hàng hóa vật chất mà còn tạo động lực phát triển dịch vụ liên quan như giao dịch, thanh toán, kho bãi, logistics và hỗ trợ thương mại. Qua đó, góp phần thu hút đầu tư, nâng cao giá trị hàng hóa và mở rộng cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp.

Việc xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh vì vậy có ý nghĩa quan trọng trong hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng pháp lý cho một thị trường mới phát triển có tổ chức, có kiểm soát và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Với định hướng lấy nhu cầu của nền kinh tế thực làm trọng tâm, kết hợp hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thanh toán và cơ chế quản trị rủi ro, thị trường hàng hóa phái sinh được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp ứng phó với biến động giá, ổn định hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế.