Mekong được định vị là trung tâm tăng trưởng mới của ASEAN

Trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) lần thứ ba năm 2026, sáng 8/6, tại Học viện Ngoại giao đã diễn ra các tọa đàm, đối thoại bên lề thảo luận về định vị tiểu vùng Mekong và phát huy tiếng nói của thanh niên trong bối cảnh ASEAN đang nỗ lực hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng 2045.

*Tiểu vùng Mekong - trung tâm tăng trưởng của ASEAN 

Tại tọa đàm “Mekong trong kiến trúc hợp tác tiểu vùng ASEAN: Hướng tới Tầm nhìn 2045”, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao Nguyễn Mạnh Đông nhấn mạnh, việc tổ chức tọa đàm mang ý nghĩa đặc biệt khi ASEAN đang đứng trước những biến chuyển sâu sắc của môi trường chiến lược và gia tăng cạnh tranh nước lớn. 

Một góc tiểu vùng Mekong. Ảnh minh họa: TTXVN

Ông Nguyễn Mạnh Đông cho rằng, Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 chỉ có thể phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành hành động cụ thể ở mọi cấp độ, đặc biệt là cấp tiểu vùng - không gian tác động trực tiếp tới đời sống kinh tế - xã hội. Trong đó, hợp tác Mekong cần được nhìn nhận không chỉ như tập hợp các sáng kiến riêng lẻ mà như một cấu phần quan trọng của tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN. 

Tại tọa đàm, bức tranh toàn cảnh về tiểu vùng Mekong được phân tích sâu sắc. Bà Hoàng Thị Hà, Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện ISEAS - Yusof Ishak đánh giá, lưu vực Mekong hiện là “trụ cột mềm” của an ninh khu vực khi cung cấp nguồn lương thực, thủy sản và nông sản thiết yếu cho toàn ASEAN. 

Tiến sĩ Anoulak Kittikhoun, Cố vấn Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lào đưa ra những con số ấn tượng: Mekong hiện sản xuất khoảng 20-23 triệu tấn gạo mỗi năm; riêng Singapore đang nhập khẩu từ 40-60% nhu cầu gạo từ các quốc gia trong khu vực này. 

Bên cạnh an ninh lương thực, tiểu vùng Mekong còn sở hữu tiềm năng to lớn về năng lượng tái tạo, điển hình là dự án liên kết điện lưới Lào - Thái Lan - Malaysia - Singapore, cùng mạng lưới kết nối hạ tầng giao thông chiến lược như tuyến đường sắt Lào - Trung Quốc. Từ đó, Tiến sĩ Anoulak Kittikhoun đề xuất cần thay đổi tư duy: không nên nhìn nhận Mekong đơn thuần là một khu vực “cần hỗ trợ”, mà phải định vị lại nơi đây như một "trung tâm tăng trưởng, khả năng chống chịu và đổi mới sáng tạo" của toàn khối. 

Dù vậy, theo một số ý kiến phát biểu tại tọa đàm, tiểu vùng Mekong đang đối mặt với thách thức lớn về mặt thể chế. Giám đốc Viện Mekong - ông Suriyan Vichitlekarn chỉ ra rằng, bức tranh hợp tác tại đây đang bị phân mảnh bởi nhiều khuôn khổ vận hành song song như Hợp tác kinh tế tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS), Chiến lược hợp tác kinh tế Ayeyawady - Chao Phraya - Mekong (ACMECS) hay Mekong - Lan Thương, dẫn đến tình trạng chồng lấn chương trình và thiếu một cơ chế mang tính “Mekong của Mekong”.

Về giải pháp, đại diện Ban Thư ký ASEAN, bà Sumitra Jayaseelan cho biết, không cần gia tăng thêm các khuôn khổ mới mà cần kết nối các cơ chế hiện có. Đáng chú ý, ASEAN cùng các cơ chế GMS, Khu vực tăng trưởng Đông ASEAN (BIM-EAGA) và Tam giác tăng trưởng Indonesia-Malaysia-Thái Lan (IMT-GT) đã chính thức thông qua Kế hoạch Hành động chung giai đoạn 2026-2030, ưu tiên ba lĩnh vực cốt lõi: Năng lượng, nông nghiệp và du lịch. 

Sự phát triển của tiểu vùng Mekong cũng thu hút cam kết đồng hành từ các đối tác. Phó Đại sứ Australia tại Việt Nam Renee Deschamps tái khẳng định sự hỗ trợ lâu dài của quốc gia này với gói cam kết hơn 450 triệu đô la Australia (AUD) tập trung vào chuyển đổi năng lượng và chống chịu biến đổi khí hậu trong khuôn khổ Đối tác Mekong-Australia. 

*Kiến tạo tương lai ASEAN qua lăng kính của thế hệ trẻ 

Tại phiên đối thoại liên thế hệ mang tên “Định hình tương lai ASEAN”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Thìn, Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao nhấn mạnh, khu vực hiện có hơn 200 triệu người trẻ trong độ tuổi 15-34. Đây không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà chính là lực lượng dẫn dắt ASEAN đi qua những thách thức lớn mang tính toàn cầu. 

Xoay quanh ba xu hướng cốt lõi đến năm 2030 là trí tuệ nhân tạo (AI), biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược, các diễn giả tại phiên đối thoại đã mang đến những góc nhìn đa chiều. Trưởng Phái đoàn Vương quốc Anh tại ASEAN - bà Helen Mary Fazey nhận định, khu vực đang chịu áp lực từ cuộc cách mạng công nghệ và bài toán biến đổi khí hậu, nhất là khi có đến 4 quốc gia ASEAN vẫn thuộc nhóm kém phát triển nhất thế giới.

Do đó, ASEAN phải tìm ra lộ trình tăng trưởng bền vững vừa giảm phát thải, vừa không triệt tiêu cơ hội phát triển kinh tế. Để ASEAN trở nên hữu hình và gắn kết hơn với người dân, bà Fazey đề xuất những sáng kiến thiết thực như thiết lập làn thông quan riêng tại sân bay cho công dân khối, tương tự mô hình của Liên minh châu Âu (EU). 

Về mặt chính sách và bản sắc, Đại sứ Philippines tại Việt Nam Francisco Noel R. Fernandez III cho rằng, thanh niên cần sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như một công cụ hoạch định đối ngoại và không ngừng chủ động kiến tạo tương lai. Bảo vệ nguyên tắc đồng thuận của ASEAN, Đại sứ khẳng định đây là nỗ lực tìm kiếm “mẫu số chung lớn nhất”, giúp các quốc gia dù khác biệt vẫn bước đi như một thể thống nhất, không bỏ ai lại phía sau.

Đại sứ Philippines lấy ví dụ điển hình về chính sách bảo hộ công dân: Philippines từng phối hợp thành công với Singapore để hồi hương hàng chục nghìn công dân từ vùng Vịnh, minh chứng sống động cho giá trị của việc trở thành công dân ASEAN.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Vũ Tùng (Học viện Ngoại giao) chia sẻ, ASEAN ra đời một phần để quản lý cạnh tranh giữa các cường quốc, và sứ mệnh đó nay được trao lại cho giới trẻ. Ông nhấn mạnh mục tiêu tối thượng của 3 trụ cột Cộng đồng ASEAN đều là cải thiện đời sống người dân thông qua sự kết nối liên thế hệ vững chắc.

Phiên đối thoại mang nhiều ý nghĩa thiết thực khi đặt mục tiêu hoàn thiện Tuyên bố Tầm nhìn Thanh niên AFF 2030 để trình lên các hội nghị cấp cao. 

Sự hội tụ của các sáng kiến phát triển tiểu vùng Mekong và sự trỗi dậy của tiếng nói thanh niên tại Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 đã cho thấy một ASEAN đang chuyển mình mạnh mẽ. Khối đang nỗ lực tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, gắn kết các thế hệ và phát huy tối đa nội lực để tiến tới một Cộng đồng vững mạnh, tự cường vào năm 2045.