Miễn phí xe buýt cho người dân - Bài 1: Chất lượng quyết định hiệu quả

Tại Hội nghị lần thứ Năm Ban Chấp hành Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh đầu tháng 4, lãnh đạo Thành ủy TP. Hồ Chí Minh đã chỉ đạo sớm triển khai miễn phí vé xe buýt cho người dân. Chủ trương này không chỉ nhằm hỗ trợ an sinh mà còn hướng tới giảm phương tiện cá nhân, cải thiện môi trường đô thị.

UBND Thành phố đã trình HĐND Thành phố xây dựng Nghị quyết theo trình tự, thủ tục rút gọn. Sở Xây dựng cũng đã xây dựng dự thảo và đề xuất phương án triển khai miễn phí vé của 135 tuyến xe buýt, bao gồm 109 tuyến xe buýt trợ giá và 26 tuyến không trợ giá.

TTXVN giới thiệu loạt 2 bài phản ánh về chủ trương miễn phí vé xe buýt trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh, cùng với đó là sự đồng bộ trong nâng cao chất lượng dịch vụ, mở rộng mạng lưới xe buýt để thu hút người dân.

Bài 1: Chất lượng quyết định hiệu quả

Việc miễn phí vé xe buýt cho người dân là một chủ trương nhận được sự đồng tình của đông đảo người dân. Tuy nhiên, hệ thống xe buýt Thành phố cần được cải thiện hơn về chất lượng dịch vụ trong bối cảnh lượng khách được dự báo sẽ tăng cao. Lãnh đạo Thành ủy TP. Hồ Chí Minh giao Sở Xây dựng tham mưu giải pháp nâng cao hiệu quả xe buýt, đảm bảo đúng giờ, cải thiện chất lượng phục vụ và tăng dần tỷ lệ xe buýt điện.

* Phương án phù hợp

Việc miễn phí xe buýt được xem là một trong những giải pháp góp phần giảm ùn tắc giao thông và ô nhiễm môi trường theo Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP. Hồ Chí Minh nhiệm kỳ 2025 - 2030.

Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh Bùi Hòa An chia sẻ, việc miễn phí xe buýt vừa mang tính an sinh xã hội cho người thu nhập thấp và người yếu thế, đồng thời giúp giảm xe cá nhân, giải kẹt xe và ô nhiễm môi trường. Điều thuận lợi hiện nay là hệ thống xe buýt có gần 60% phương tiện sử dụng điện và năng lượng thân thiện môi trường; hệ thống vé điện tử và thanh toán không tiền mặt đã được triển khai đồng bộ.

Thời gian qua, TP. Hồ Chí Minh đã triển khai nhiều đợt miễn phí vé xe buýt cho người dân, khi đó sản lượng hành khách tăng từ 20 – 34%. Do vậy, dự báo khi áp dụng miễn vé trên diện rộng, nhiều người dân sẽ chuyển dịch từ xe cá nhân sang xe buýt, đặc biệt là các chuyến đi ngắn và trung bình, tăng khoảng 30%.

Với tỷ lệ 56% đoàn xe buýt thành phố sử dụng năng lượng sạch, việc tăng thị phần xe buýt góp phần giảm đáng kể phát thải khí CO₂, NOx và bụi mịn từ giao thông đô thị. Theo quan điểm của Sở Xây dựng, hiệu quả môi trường của chính sách không chỉ đo bằng con số tuyệt đối trong ngắn hạn, mà quan trọng hơn là tạo ra sự thay đổi bền vững về thói quen đi lại, từ đó giảm phát thải lâu dài cho Thành phố.

Chỉ trong thời gian ngắn, Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh đã có các phương án triển khai miễn vé, trong đó đề xuất Thành phố chi trả trực tiếp chi phí sử dụng xe buýt, ngân sách trả thay tiền vé cho hành khách. Khách chỉ cần xuất trình thẻ hoặc định danh điện tử thông qua máy quét đã lắp đặt trên xe buýt để ghi nhận số lượt đi. 

Đa số các doanh nghiệp vận tải đồng thuận với phương án này, giúp kiểm soát chính xác sản lượng hành khách thực tế và doanh thu theo thời gian thực. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh tần suất chuyến, lộ trình tuyến một cách khoa học và hiệu quả. Phương án cũng khuyến khích thanh toán không tiền mặt, giảm thao tác thu vé, tăng tập trung vào phục vụ.

Bạn Đỗ Ngọc Anh (phường Gò Vấp) đồng tình với phương án của Sở Xây dựng, bởi cách thức này sẽ giúp cơ quan chức năng có dữ liệu để quản lý và ra quyết định phù hợp cho giai đoạn tiếp theo. Việc kiểm soát bằng thẻ căn cước (hoặc tương tự) cũng giúp tránh người lạ, đối tượng móc túi hay người không có nhu cầu di chuyển thật sự.

Hiện giá vé xe buýt có trợ giá hiện từ 5.000 - 7.000 đồng/lượt với vé thường và 3.000 đồng/lượt cho học sinh, sinh viên. Trong khi đó, giá vé xe buýt không trợ giá được các đơn vị kinh doanh xây dựng, quyết định và kê khai giá theo quy định.

* Nâng cao chất lượng

Theo ông Trần Quang Thắng, Viện trưởng Viện Kinh tế và quản lý TP. Hồ Chí Minh, năng lực vận chuyển của xe buýt cao hơn nhiều lần so với xe cá nhân trên cùng diện tích mặt đường, sẽ là giải pháp có thể tạo ra thay đổi thực chất. Miễn phí vé không đơn thuần là ưu đãi, mà là “đòn bẩy hành vi”, khi chi phí đi xe cá nhân tăng, còn xe buýt trở nên thuận tiện và không tốn phí, lựa chọn của người dân sẽ dịch chuyển.

Trong các đợt miễn phí, bước đầu ghi nhận những tín hiệu tích cực, tuy nhiên mức độ lan tỏa và tỷ lệ người dân sử dụng xe buýt còn hạn chế. Tỷ lệ người dân thành phố sử dụng giao thông công cộng bằng xe buýt còn rất thấp, năm 2025 đạt khoảng 1,6% so với mục tiêu đặt ra là 7,23%.

Chuyên gia Huỳnh Thế Du chia sẻ, các thành phố lớn trên thế giới, để giao thông công cộng hiệu quả thì  tỷ lệ sử dụng giao thông công cộng phải đạt khoảng 40%. Trong khi con số thống kê gần nhất của TP. Hồ Chí Minh, tỷ lệ sử dụng xe buýt đạt chưa tới 2%, đây là một thách thức vô cùng lớn.

Điều này cho thấy, việc miễn phí chỉ là một trong những giải pháp để “kéo” người dân chuyển sang sử dụng xe buýt. Thành phố cần có các giải pháp mang tính đồng bộ, đủ mạnh trong ngắn hạn để thúc đẩy chuyển dịch từ phương tiện cá nhân sang sử dụng giao thông công cộng, thúc đẩy thói quen thanh toán không tiền mặt của người dân.

Thường xuyên di chuyển bằng xe buýt, bạn Nguyễn Huy Hiệp ở xã Bà Điểm cho rằng, miễn phí vé xe buýt cũng cần kiểm soát việc hành khách để hành lý chiếm chỗ ngồi. Chúng ta chỉ nên miễn phí cho người dân và thu phí hành lý quá khổ, tránh trường hợp lợi dụng vận chuyển hàng hóa. Mong muốn thành phố bố trí phương tiện, biểu đồ cho phù hợp, bởi nhiều tuyến đông nhưng xe nhỏ, giãn cách lâu khiến ùn ứ hành khách.

Theo kết quả khảo sát sự hài lòng về chất lượng dịch vụ xe buýt giai đoạn các năm (2020 - 2024) do Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố thực hiện, tỷ lệ hài lòng chung đạt trên 80%, cao nhất trong 5 dịch vụ công ích trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Tuy vậy, kể từ sau dịch COVID-19, sản lượng xe buýt giảm trong khi phương tiện cá nhân gia tăng. Mạng lưới tuyến xe buýt mở rộng nhưng nhiều tuyến chưa đảm bảo lộ trình theo kế hoạch.

Ghi nhận thực tế hiện nay cho thấy, xe buýt chưa đảm bảo được giờ do kẹt xe, chưa thật sự tiện lợi trong di chuyển nên chưa thu hút được hành khách. Trong khi xe buýt chưa được ưu tiên nên khó cạnh tranh với xe cá nhân, thì tình trạng một số tài xế, tiếp viên chưa thân thiện gây khó khăn cho thu hút hành khách.

Mạng lưới các tuyến buýt hiện nay vẫn chưa bao phủ tốt vào các khu dân cư mới hoặc các đường hẻm nhỏ. Người dân phải đi bộ khá xa tới trạm dừng, trong khi các bãi giữ xe cá nhân còn thiếu. Tình trạng buôn bán lấn chiếm lòng đường, vỉa hè gây mất trật tự an toàn giao thông vẫn còn xảy ra nhiều nơi, các tiện ích cho người đi bộ chưa được đầu tư tương xứng làm giảm khả năng tiếp cận xe buýt.

Theo các chuyên gia, miễn vé xe buýt được đặt trong tổng thể chính sách phát triển giao thông công cộng, cùng với đó truyền thông mạnh mẽ để người dân hiểu rằng đi xe buýt không chỉ vì miễn phí, mà vì tiện lợi, văn minh và bền vững.

Sở Xây dựng xác định, miễn vé chỉ là “điều kiện cần”, chưa đủ để người dân lựa chọn xe buýt thay cho phương tiện cá nhân. “Quan trọng là xe buýt phải đúng giờ, thân thiện, mát mẻ, chu đáo thì mới thay đổi được thói quen di chuyển bằng xe cá nhân của người dân”, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh Bùi Hòa An nhìn nhận.

Bài cuối: Tìm lời giải cho hạ tầng xanh