Mở dư địa phát triển kinh tế xanh từ “lá phổi” vùng Đông Nam Bộ

Sở hữu mặt nước rộng lớn, cảnh quan thiên nhiên còn nguyên sơ cùng hệ sinh thái đa dạng, hồ Dầu Tiếng không chỉ là công trình thủy lợi đặc biệt quan trọng trong đảm bảo an ninh nguồn nước mà còn mở ra nhiều dư địa để phát triển kinh tế xanh, góp phần tạo động lực tăng trưởng bền vững cho Tây Ninh và khu vực Đông Nam Bộ.

* Đánh thức tiềm năng từ "viên ngọc xanh"

Là hồ thủy lợi nhân tạo lớn nhất Đông Nam Á, hồ Dầu Tiếng có diện tích mặt nước khoảng 270 km², dung tích thiết kế 1,58 tỷ m³, trải rộng trên địa bàn Tây Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh và Đồng Nai. Hệ thống công trình gồm đập chính, các đập phụ, cống điều tiết, tràn xả lũ, khoảng 150 km kênh trục cùng hơn 300 hạng mục công trình thủy lợi.

Không chỉ bảo đảm nguồn nước cho sản xuất và đời sống, hồ Dầu Tiếng còn góp phần định hình không gian phát triển của cả vùng Đông Nam Bộ. Trong nhiều năm qua, hồ Dầu Tiếng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an ninh nguồn nước, phục vụ tưới trực tiếp cho gần 117.000 ha đất nông nghiệp, cấp nguồn tưới cho nhiều diện tích canh tác khác và cung cấp nước thô phục vụ sinh hoạt, sản xuất công nghiệp.

Công trình còn góp phần đẩy mặn, tạo nguồn tưới cho khoảng 28.800 ha đất nông nghiệp ven sông Sài Gòn và 32.317 ha ven sông Vàm Cỏ Đông; cắt, giảm lũ, cải thiện môi trường, nâng cao chất lượng nguồn nước vùng hạ du, đồng thời phát điện bằng việc tận dụng lưu lượng xả môi trường và lượng nước qua cống lấy nước với tổng công suất thiết kế 20,5 MW.

Không chỉ có ý nghĩa về thủy lợi, hồ Dầu Tiếng còn được ví như "lá phổi xanh" của vùng với mặt nước mênh mông, những bán đảo, đảo nổi cùng hệ sinh thái phong phú. Đây là nền tảng thuận lợi để phát triển các ngành kinh tế xanh như du lịch sinh thái, nông nghiệp sinh thái, nuôi trồng thủy sản theo hướng bền vững và các dịch vụ gắn với thiên nhiên.

Vào những ngày nắng đẹp, mặt hồ trong xanh trải dài đến tận chân trời, phản chiếu những dải rừng xanh và các đảo nổi giữa lòng hồ. Không gian khoáng đạt cùng bầu không khí trong lành tạo nên sức hút riêng, khiến nhiều du khách lựa chọn nơi đây để chèo thuyền, cắm trại, câu cá, ngắm bình minh, hoàng hôn. Đặc biệt, khi kết nối với Khu du lịch quốc gia núi Bà Đen cùng các điểm du lịch văn hóa, lịch sử trên địa bàn, hồ Dầu Tiếng sẽ góp phần hình thành chuỗi sản phẩm du lịch đa dạng, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu của du khách.

Một trong những hình ảnh tạo dấu ấn đối với du khách là những đàn bò thong dong gặm cỏ trên các bãi đất bán ngập khi mực nước hồ rút theo mùa. Trên nền cỏ xanh mướt, bao quanh là mặt nước mênh mông, khung cảnh ấy tạo nên bức tranh thiên nhiên yên bình.

Đây cũng là điểm nhấn thu hút nhiều du khách, nhiếp ảnh gia và những người yêu khám phá tìm đến trải nghiệm, ghi lại những góc nhìn đẹp của hồ Dầu Tiếng. Nhiều người ví đây là một trong những "đặc sản" rất riêng của hồ Dầu Tiếng mỗi mùa nước rút.

Chị Đoàn Thị Như Hương (34 tuổi, ngụ Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết lần đầu đến hồ Dầu Tiếng, chị ấn tượng bởi mặt hồ rộng lớn, không khí trong lành và cảnh quan còn giữ được nhiều nét nguyên sơ. Nơi đây rất phù hợp phát triển các loại hình nghỉ dưỡng, cắm trại, chèo thuyền và ngắm bình minh, hoàng hôn. "Nếu được đầu tư bài bản, gắn với bảo vệ môi trường và giữ gìn cảnh quan thiên nhiên thì hồ Dầu Tiếng sẽ trở thành điểm đến hấp dẫn, thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước", chị Hương chia sẻ.

Cùng chung cảm nhận, anh Nguyễn Thành Danh (40 tuổi, ở tỉnh Đồng Nai) cho biết không khí mát mẻ cùng cảnh quan thiên nhiên còn khá nguyên vẹn đã tạo nên sức hút rất riêng của hồ Dầu Tiếng. "Điều quan trọng là phát triển phải luôn đi đôi với bảo vệ môi trường, gìn giữ hệ sinh thái và cảnh quan tự nhiên để vẻ đẹp của hồ Dầu Tiếng được bảo tồn lâu dài", anh Danh bày tỏ.

* Khai thác đa mục tiêu gắn với đảm bảo an toàn công trình

Ông Trần Quang Hùng, Tổng Giám đốc Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác thủy lợi miền Nam cho biết, với mặt nước rộng lớn cùng hệ sinh thái phong phú, hồ Dầu Tiếng còn nhiều dư địa phát triển du lịch sinh thái, trồng rừng bán ngập, nuôi trồng thủy sản, khai thác khoáng sản theo quy hoạch và các dự án năng lượng tái tạo như điện mặt trời. Những tiềm năng này đã và đang góp phần phát huy hiệu quả khai thác đa mục tiêu, tạo động lực phát triển kinh tế xanh và bền vững.

Để khai thác hiệu quả các tiềm năng này, theo ông Trần Quang Hùng, thời gian tới đơn vị sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan rà soát, đo vẽ hiện trạng phạm vi bảo vệ công trình để số hóa đồng bộ với bản đồ địa chính của các địa phương; đồng thời bổ sung, tăng dày hệ thống mốc chỉ giới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý. Công ty cũng sẽ phối hợp đánh giá hiện trạng, phân loại và đưa diện tích đất trong phạm vi hồ chứa vào phương án, kế hoạch sử dụng đất của địa phương, bảo đảm quản lý chặt chẽ nhưng hài hòa giữa yêu cầu bảo vệ công trình với quyền, lợi ích hợp pháp của người dân sinh sống trong vùng bán ngập và hành lang bảo vệ hồ chứa.

Theo đánh giá của Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trong bối cảnh hiện nay, hồ Dầu Tiếng không chỉ thực hiện nhiệm vụ cấp nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, bảo đảm an toàn công trình và cắt, giảm lũ cho vùng hạ du mà còn giữ vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh nguồn nước và đáp ứng yêu cầu khai thác đa mục tiêu.

Để phát huy hiệu quả tiềm năng của hồ Dầu Tiếng, Tây Ninh tiếp tục phối hợp với các đơn vị quản lý tăng cường kiểm tra, giám sát an toàn công trình; quản lý chặt chẽ hoạt động khai thác tài nguyên, bảo vệ hành lang hồ chứa, kiểm soát ô nhiễm nguồn nước và xử lý các hành vi ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Cùng với đó là đẩy mạnh bảo vệ rừng đầu nguồn, gìn giữ đa dạng sinh học, quan trắc chất lượng nước và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường.

Từ một công trình thủy lợi giữ vai trò bảo đảm an ninh nguồn nước, hồ Dầu Tiếng đang từng bước mở rộng không gian phát triển theo hướng đa mục tiêu. Khi những giá trị về tài nguyên thiên nhiên được khai thác hợp lý, gắn với bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, "viên ngọc xanh" của vùng Đông Nam Bộ không chỉ tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế mà còn trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển xanh và bền vững của Tây Ninh trong những năm tới.