Nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường carbon

Ngày 17/04 tại Hà Nội, dưới sự chỉ đạo của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Viện Công nghệ và Đổi mới sáng tạo doanh nghiệp tổ chức Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường carbon”. Chương trình được triển khai với sự đồng hành và hỗ trợ kỹ thuật từ các đối tác quốc tế, trong đó có phía Bộ Ngoại Giao và Thương mại Úc (DFAT) thông qua Chương trình Aus4Growth.

Nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về ứng phó với biến đổi khí hậu và đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Chính phủ đã và đang từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cho giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon như Nghị định số 06/2022/NĐ-CP và Nghị định 119/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 06/2022/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn; NĐ số 232/2024/NĐ-CP về phát triển thị trường carbon trong nước... Các văn bản này đã đặt nền tảng pháp lý quan trọng cho việc hình thành, vận hành thị trường carbon và xác định trách nhiệm tham gia của các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp liên quan.

Theo ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI: "Lộ trình tiến tới thị trường carbon tại Việt Nam đang được đẩy nhanh với hành lang pháp lý đang dần hoàn thiện. Bên cạnh những khó khăn ban đầu, đây cũng là cơ hội cũng vô cùng to lớn của cộng đồng doanh nghiệp. Thị trường carbon không chỉ là nơi đóng phí cho khí thải, mà là nơi tôn vinh những doanh nghiệp tiên phong trong công nghệ sạch.Tham gia thị trường này giúp các doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành thông qua tiết kiệm năng lượng; nâng cao giá trị thương hiệu và uy tín trên thị trường quốc tế; tiếp cận nguồn tài chính xanh từ các tổ chức”.

Điểm đáng chú ý của diễn đàn là cách tiếp cận đồng thời trên hai phương diện: cập nhật các định hướng và quy định chính sách mới nhất liên quan đến thị trường carbon, đồng thời tập trung nâng cao năng lực thực thi cho doanh nghiệp. Các phiên thảo luận được thiết kế theo hướng gắn với thực tiễn, không chỉ làm rõ các yêu cầu chính sách mà còn đi sâu vào những vấn đề cụ thể như phương pháp đo lường phát thải, lựa chọn giải pháp giảm phát thải phù hợp và khả năng tham gia các cơ chế tín chỉ carbon trong thời gian tới.

Ở góc độ trong nước, đại diện các hiệp hội và tập đoàn/doanh nghiệp đã chia sẻ những khó khăn trong quá trình tham gia thị trường carbon. Những trao đổi này được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp hình dung rõ hơn các bước đi cụ thể trong quá trình thích ứng. Cùng với đó, sự tham gia của các tổ chức quốc tế như Verra và S&P Global, cùng các chuyên gia quốc tế sẽ mang đến góc nhìn cập nhật về thị trường carbon toàn cầu, các tiêu chuẩn tín chỉ và kinh nghiệm triển khai tại các quốc gia.

Các hoạt động đối thoại và kết nối tại diễn đàn được kỳ vọng sẽ giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin một cách trực tiếp hơn, đồng thời mở ra cơ hội kết nối với các nguồn lực hỗ trợ về công nghệ, tài chính và tư vấn. Đây cũng được xem là một bước chuẩn bị cần thiết để doanh nghiệp từng bước tham gia vào thị trường carbon trong nước.

Tại diễn đàn, đại diện VCCI cũng đưa ra các giải pháp cụ thể hướng tới nhiều mục tiêu như: tháo gỡ rào cản thông tin bằng cách giúp các doanh nghiệp hiểu rõ "luật chơi" trong giai đoạn thí điểm, đồng thời tiếp cận các cơ chế quốc tế như Điều 6 Hiệp định Paris và Thị trường carbon tự nguyện (VCM). Thêm vào đó, là mục tiêu kết nối cung - cầu, tạo nền tảng để các đơn vị phát triển dự án trong nước gặp gỡ trực tiếp các bên mua tín chỉ quốc tế để hiểu rõ kỳ vọng và tiêu chuẩn của họ khắt khe ra sao. Cuối cùng thông qua các chia sẻ từ chuyên gia Australia và đại diện các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp Việt Nam sẽ có cái nhìn thực tế về việc thiết kế một dự án có tính toàn vẹn cao, từ lúc khởi tạo đến khi phát hành tín chỉ.

Đại diện Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), ông Phạm Nam Hưng cho biết, Việt Nam đã có quá trình chuẩn bị kéo dài hơn một thập kỷ để xây dựng thị trường carbon, gắn với các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050.

Theo ông Hưng, thị trường carbon được cấu thành từ hai loại hàng hóa chính là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Trong đó, hạn ngạch là lượng phát thải được phân bổ cho doanh nghiệp, còn tín chỉ là kết quả giảm phát thải từ các dự án cụ thể. Việc hình thành cơ chế trao đổi các loại “hàng hóa” này sẽ tạo ra công cụ kinh tế để điều tiết phát thải, đồng thời mở ra kênh huy động nguồn lực tài chính cho các hoạt động xanh.

Hiện nay, Việt Nam đang xây dựng thị trường carbon trên ba trụ cột chính, gồm: hệ thống hạn ngạch phát thải tập trung vào các ngành phát thải lớn như nhiệt điện, sắt thép, xi măng; hệ thống tín chỉ carbon trong nước và cơ chế kết nối với thị trường quốc tế. Đây được xem là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành thị trường đồng bộ, hiệu quả. Về lộ trình, giai đoạn 2026-2028 sẽ là thời kỳ thí điểm nhằm giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế thị trường, đồng thời để cơ quan quản lý hoàn thiện hệ thống vận hành. Sau giai đoạn này, Chính phủ sẽ đánh giá để tiến tới vận hành chính thức và xem xét khả năng kết nối với thị trường carbon toàn cầu.

PGS Lương Đức Long, đại diện Hiệp hội Xi măng Việt Nam (VNCA) cho hay, xi măng là vật liệu nền của phát triển hạ tầng, do đó giảm phát thải phải đi cùng bảo đảm an ninh vật liệu xây dựng. Từ năm 2025–2026, ngành xi măng bước vào giai đoạn thí điểm hạn ngạch phát thải; yêu cầu về Báo cáo đo lường báo cáo thẩm định chỉ số phát thải (MRV), hiệu suất và lộ trình giảm phát thải trở thành áp lực trực tiếp. Ba đòn bẩy gần tới hạn hiện nay là giảm clinker factor, nâng hiệu suất nhiệt–điện và tăng nhiên liệu thay thế; trong khi đó, CCS/CCU là giải pháp dài hạn cho phần phát thải khó tránh.

Quyết định 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch thí điểm cho ba lĩnh vực phát thải lớn: nhiệt điện, sắt thép và xi măng. Theo đó, hạn ngạch của ngành xi măng tương đương khoảng 28,8% tổng hạn ngạch năm 2025 và 28,1% năm 2026; trong khi đó, có 51 cơ sở sản xuất xi măng thuộc phạm vi thí điểm phân bổ hạn ngạch. Theo cơ cấu phát thải ước tính, khoảng 55% phát thải đến từ phản ứng phân hủy nguyên liệu – phần phát thải khó tránh nếu vẫn sản xuất clinker truyền thống, khoảng 38% đến từ nhiên liệu và đây là nơi hiệu suất nhiệt và nhiên liệu thay thế có thể tạo khác biệt rõ trong ngắn hạn. Điện chỉ chiếm khoảng 7%, nên tiết kiệm điện là cần thiết nhưng không đủ để đạt mức giảm sâu. Để đi xa hơn mức giảm cận biên, ngành phải vừa giảm clinker factor và vừa phải chuẩn bị công nghệ thu giữ carbon

Theo PGS Lương Đức Long, ngay cả khi tối ưu tiêu hao nhiệt, phát thải do phản ứng hóa học vẫn tạo ra “sàn phát thải” khoảng 525 kg CO₂/tấn clinker. Hiện nay, tiêu hao nhiệt bình quân đã giảm từ trên 850 xuống khoảng 817 kcal/kg clinker vàođầu 2025; một số nhà máy tiên tiến đạt gần 730. Vì vậy, tối ưu vận hành chỉ giải quyết phần phát thải nhiên liệu; không thể thay thế vai trò của clinker substitution hoặc CCS/CCU. Có thể nói, việc giảm tỷ lệ clinker trong xi măng hỗn hợp cắt trực tiếp phát thải quy trình – thành phần lớn nhất của toàn chuỗi. Đây cũng là điều kiện để mở rộng nguồn phụ gia khoáng ổn định, tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng và kiểm chứng độ bền lâu công trình. LC3, đá vôi, đất sét nung, xỉ hạt lò cao và pozzolan là các hướng cần đánh giá theo từng vùng nguyên liệu...

Có thể thấy, thị trường carbon không chỉ là nơi đóng phí cho khí thải, mà còn tôn vinh những doanh nghiệp tiên phong trong công nghệ sạch. Một tín chỉ carbon được tạo ra là kết quả của sự đổi mới sáng tạo, là minh chứng cho hiệu quả quản trị và là tài sản có giá trị kinh tế thực tế. Tham gia thị trường này sẽ giúp doanh nghiệp đạt được nhiều mục tiêu chiến lược và thực tiễn là tối ưu hóa chi phí vận hành thông qua tiết kiệm năng lượng, nâng cao giá trị thương hiệu và uy tín trên thị trường quốc tế; đồng thời, giúp họ tiếp cận nguồn tài chính xanh từ các ngân hàng và quỹ đầu tư uy tín hàng đầu tại Việt Nam và trên thế giới./.

Ngọc Quỳnh