Nâng cao năng lực phòng vệ thương mại từ sức mạnh liên kết

Trong bối cảnh các vụ việc phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng và phức tạp, năng lực phòng vệ đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Thực tiễn cho thấy, sức mạnh ứng phó của doanh nghiệp không chỉ được quyết định bởi nguồn lực của từng doanh nghiệp riêng lẻ mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng liên kết giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý trong việc chia sẻ thông tin, phối hợp hành động và xây dựng tiếng nói chung để bảo vệ lợi ích ngành sản xuất.

Hơn 300 vụ việc phòng vệ thương mại mà hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã và đang đối mặt tại 25 thị trường trên thế giới là minh chứng rõ nét cho áp lực ngày càng lớn đối với cộng đồng doanh nghiệp.

Khi hàng hóa Việt Nam mở rộng thị phần và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, nguy cơ trở thành đối tượng điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, chống lẩn tránh hay tự vệ cũng gia tăng tương ứng. Thành công trong xuất khẩu vì thế luôn đi cùng yêu cầu nâng cao năng lực tự bảo vệ.

Tuy nhiên, trong khi các hàng rào thương mại bên ngoài ngày càng được dựng lên với nhiều hình thức tinh vi hơn, không ít ngành hàng trong nước vẫn bộc lộ những hạn chế về khả năng phối hợp và tổ chức.

Theo ông Lương Hoàng Thái, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), một trong những vấn đề nổi lên hiện nay là tính liên kết giữa doanh nghiệp trong cùng ngành hàng còn hạn chế. Đây không còn là câu chuyện mang tính riêng lẻ của từng doanh nghiệp mà đã trở thành điểm nghẽn ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả ứng phó của cả ngành hàng trước vụ việc phòng vệ thương mại.

Đáng lưu ý, các cơ quan điều tra nước ngoài không nhìn nhận một doanh nghiệp đơn lẻ mà đánh giá tác động đối với toàn bộ ngành sản xuất. Họ xem xét chuỗi cung ứng, cơ cấu thị trường, nguồn gốc nguyên liệu, mức độ thiệt hại của ngành sản xuất nội địa và khả năng tác động của hàng hóa nhập khẩu đối với thị trường sở tại.

Đây cũng là nghịch lý tồn tại ở không ít ngành hàng Việt Nam hiện nay. Bởi không ít trường hợp doanh nghiệp chưa sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, thiếu cơ chế phối hợp hoặc chưa chủ động tham gia vào các hoạt động chung của hiệp hội. Hệ quả là khi vụ việc phát sinh, ngành hàng thiếu nguồn dữ liệu đồng bộ, thiếu tiếng nói thống nhất và gặp nhiều khó khăn trong quá trình bảo vệ quyền lợi.

Ông Lương Hoàng Thái cho rằng, nếu thiếu sự liên kết và đồng thuận giữa các doanh nghiệp trong hiệp hội, đặc biệt trong việc chia sẻ thông tin, dữ liệu và phối hợp hành động, rất khó có thể xử lý thành công vụ việc phòng vệ thương mại, nhất là những vụ việc phức tạp tại các thị trường lớn.

Bởi trong các vụ việc phòng vệ thương mại hiện đại, dữ liệu chính là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bại. Từ giá thành sản xuất, cơ cấu chi phí, tỷ lệ nội địa hóa, nguồn gốc nguyên liệu đến phương thức giao dịch thương mại đều cần được chứng minh bằng hệ thống thông tin đầy đủ và nhất quán.

Chỉ cần một số doanh nghiệp không hợp tác hoặc cung cấp dữ liệu thiếu chính xác, toàn bộ lập luận của ngành hàng có thể bị ảnh hưởng. Khi đó, hậu quả không chỉ dừng lại ở một doanh nghiệp mà lan rộng tới toàn bộ ngành sản xuất.

Hơn nữa, hiệp hội ngành hàng cần trở thành trung tâm tập hợp thông tin, đầu mối cảnh báo sớm các nguy cơ điều tra, điều phối tiếng nói chung của doanh nghiệp và hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụphòng vệ thương mại. Nói cách khác, hiệp hội cần đóng vai trò như một "bộ não" của ngành hàng trong quá trình ứng phó với rủi ro thương mại quốc tế.

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, khi các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về nguồn gốc gỗ hợp pháp, truy xuất xuất xứ và chống gian lận thương mại, không doanh nghiệp nào có thể tự mình giải quyết tất cả các vấn đề. Sức mạnh của ngành không nằm ở một vài doanh nghiệp lớn mà nằm ở khả năng phối hợp của toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp thông qua hiệp hội.

Những năm gần đây, ngành gỗ liên tục phải thích ứng với các quy định mới về truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và minh bạch chuỗi cung ứng. Nếu thiếu sự phối hợp trong việc chia sẻ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu và chuẩn hóa quy trình quản trị, nguy cơ đối mặt với biện pháp thương mại bất lợi sẽ ngày càng lớn. Kinh nghiệm này cho thấy liên kết không chỉ giúp nâng cao khả năng ứng phó mà còn góp phần nâng cao uy tín và vị thế của cả ngành hàng trên thị trường quốc tế.

Tương tự, câu chuyện của ngành mía đường cho thấy sức mạnh liên kết có thể tạo ra những tác động tích cực đối với toàn bộ chuỗi giá trị. Việc áp dụng các biện pháp chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh đối với đường nhập khẩu từ Thái Lan không chỉ giúp ngành đường phục hồi sản xuất mà còn góp phần bảo vệ vùng nguyên liệu và sinh kế của khoảng 225.000 hộ nông dân trồng mía.

Kết quả đó không đến từ nỗ lực của riêng một doanh nghiệp mà là thành quả của quá trình phối hợp giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng và cơ quan quản lý trong việc thu thập dữ liệu, chứng minh thiệt hại và bảo vệ lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước.

Đây cũng là minh chứng cho thấy phòng vệ thương mại không chỉ là công cụ xử lý tranh chấp mà còn là công cụ bảo vệ chuỗi giá trị, bảo vệ việc làm và năng lực cạnh tranh của cả một ngành kinh tế.

Tuy nhiên, liên kết thôi vẫn chưa đủ để tạo nên một năng lực phòng vệ thực chất. Một trong những thách thức lớn hiện nay là bài toán nguồn lực. Theo ông Lương Hoàng Thái, nhiều vụ việc phòng vệ thương mại tại các thị trường lớn đòi hỏi doanh nghiệp phải thuê luật sư và chuyên gia tư vấn quốc tế với chi phí tốn kém.

“Đối với những ngành hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn, đây có thể được xem là khoản đầu tư cần thiết để bảo vệ thị trường. Nhưng với nhiều ngành sản xuất quy mô nhỏ, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp, đây lại là áp lực tài chính”, ông Lương Hoàng Thái nhấn mạnh.

Bên cạnh nguồn lực tài chính, nhận thức và hiểu biết pháp luật cũng là khoảng trống cần sớm được lấp đầy. Theo Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại Chu Thắng Trung, nhiều doanh nghiệp hiện vẫn chỉ quan tâm đến phòng vệ thương mại khi nhận được thông báo điều tra.

Trong khi đó, xu hướng mới cho thấy các vụ việc ngày càng gắn với truy xuất nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa, tính minh bạch của chuỗi cung ứng và khả năng chứng minh giá trị gia tăng thực sự được tạo ra tại Việt Nam.

Điều đó đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy ứng phó sang tư duy phòng ngừa. Phòng vệ thương mại không nên được xem là câu chuyện phát sinh khi có vụ kiện mà cần trở thành một phần trong chiến lược quản trị doanh nghiệp.

Từ việc xây dựng vùng nguyên liệu, quản lý dữ liệu, kiểm soát chuỗi cung ứng đến chiến lược mở rộng thị trường đều cần được tính toán trên cơ sở nhận diện sớm các rủi ro thương mại.

Bên cạnh nỗ lực của doanh nghiệp, nhiều chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, địa phương và hiệp hội ngành hàng nhằm hình thành mạng lưới cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại.

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu ngành hàng, chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc, nâng cao năng lực thống kê và quản trị dữ liệu của doanh nghiệp sẽ giúp giảm đáng kể rủi ro khi phát sinh các cuộc điều tra từ nước ngoài.

Hơn nữa, Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như (FTA) như Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) hay Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh (UKVFTA).

Các FTA đã mở ra cơ hội lớn cho hàng hóa Việt Nam thông qua việc cắt giảm thuế quan và mở rộng không gian thị trường. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những yêu cầu ngày càng khắt khe về quy tắc xuất xứ, minh bạch chuỗi cung ứng, phát triển bền vững và trách nhiệm của doanh nghiệp.

Vì vậy, việc hình thành mạng lưới phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng, địa phương và cơ quan quản lý đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, chia sẻ thông tin và hỗ trợ doanh nghiệp chủ động ứng phó với các nguy cơ phát sinh để tạo nên sức cạnh tranh bền vững.