Nâng cấp năng lực: Chìa khóa cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho nền kinh tế Việt Nam. Mặc dù báo cáo kinh tế - xã hội mới nhất vừa cập nhật cho thấy những tín hiệu phục hồi tích cực, nhưng cũng đồng thời thể hiện thực trạng: nền kinh tế đang dựa quá nhiều vào "buồng phổi" của các doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Đứng trước yêu cầu tăng trưởng bền vững, các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ nội địa buộc phải rũ bỏ tư duy gia công đơn thuần để nâng cấp năng lực lõi, từng bước làm chủ và tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khép lại quý I/2026, bức tranh thương mại quốc tế của Việt Nam ghi nhận sự bứt tốc ngoạn mục. Theo số liệu mới nhất từ Tổng cục Thống kê, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt mức 249,50 tỷ USD, tăng trưởng tới 23% so với cùng kỳ năm trước; trong đó, xuất khẩu đạt 122,93 tỷ USD, tăng 19,1% và nhập khẩu đạt 126,57 tỷ USD, tăng 27%.

Thế nhưng, nếu bóc tách các con số sẽ thấy rõ sự mất cân đối về cấu trúc, khi khu vực FDI đóng góp khối lượng khổng lồ lên tới 98,46 tỷ USD trong tổng kim ngạch xuất khẩu và duy trì mức xuất siêu 7,09 tỷ USD. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt kim ngạch xuất khẩu 24,47 tỷ USD và chịu mức nhập siêu là 10,73 tỷ USD. Sự chênh lệch này như một chỉ báo về năng lực tự chủ và tỷ lệ nội địa hóa thực chất của khối doanh nghiệp nội.

Thực tế, tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam hiện chỉ dao động ở mức khiêm tốn từ 10 - 20%. Giá trị gia tăng giữ lại trong nước vẫn còn rất hạn chế. Đánh giá về bài toán này, bà Trần Thị Thanh Tâm, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp vừa và nhỏ (VCCI), chỉ rõ: "Cơ hội từ làn sóng dịch chuyển FDI là rất rõ ràng, song nó sẽ không tự chuyển hóa thành lợi ích nếu doanh nghiệp nội địa không đủ năng lực để tận dụng. Chúng ta đang đối mặt với hai thách thức lớn nhất là tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe và sự thiếu hụt các hồ sơ năng lực đạt chuẩn của doanh nghiệp Việt. Với tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp chủ lực của Việt Nam vẫn quanh quẩn ở mức khiêm tốn đã phản ánh một thực tế khắc nghiệt rằng dù Việt Nam đã trở thành một cứ điểm sản xuất quan trọng, phần giá trị gia tăng giữ lại trong nước vẫn còn rất hạn chế".

Theo bà Trần Thị Thanh Tâm, để biến dư địa này thành lợi nhuận, cộng đồng doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước phải tập trung nâng cấp và cải thiện năng lực cạnh tranh để tìm cách kết nối với những nhà mua hàng lớn.

Sự thiếu hụt này xuất phát từ chính vị thế hiện tại của doanh nghiệp trong nước. Mặc dù ngành công nghiệp hỗ trợ đã có nhiều bước tiến, song hàm lượng giá trị tạo ra vẫn chưa đủ "sức nặng" trên bàn đàm phán quốc tế. Phân tích về vị trí của khối nội, ông Phạm Hải Phong, Phó Chủ tịch kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI), thẳng thắn nhìn nhận: "Các doanh nghiệp trong nước hiện nay chủ yếu tập trung ở 'phân đoạn giữa' của chuỗi giá trị, tức là sản xuất linh kiện và phụ tùng cơ bản. Phần lớn sản phẩm vẫn chỉ là linh kiện đơn lẻ. Để được đưa vào chuỗi sản xuất cốt lõi của các tập đoàn lớn, doanh nghiệp bắt buộc phải trải qua quá trình đánh giá vô cùng nghiêm ngặt, đòi hỏi sự lột xác toàn diện từ cải tiến quy trình đến nâng cao quản trị.

Tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay không đơn thuần là câu chuyện cạnh tranh bằng nhân công giá rẻ. Các tập đoàn đa quốc gia đang thiết lập những luật chơi mới; trong đó, sản xuất xanh, số hóa và tính minh bạch trở thành những tiêu chuẩn mang tính bắt buộc.

Nhấn mạnh về những tiêu chí khắt khe mà các nhà mua hàng quốc tế tìm kiếm, ông Kiều Công Thành, đại diện Công ty TNHH Giải pháp Nhà máy thông minh Việt Nam (SFV), chia sẻ, các tập đoàn FDI đánh giá nhà cung cấp dựa trên bốn trụ cột chính. Đó là tuân thủ, năng lực thực thi (bao gồm QCD - chất lượng, chi phí và giao hàng), công nghệ và phát triển bền vững. Thực tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang vận hành theo phương thức thủ công, dữ liệu rời rạc, dẫn đến kiểm soát chất lượng kém và hiệu suất thiết bị thấp. Để khắc phục, doanh nghiệp cần chuyển đổi số với nguyên tắc 'bắt đầu nhỏ nhưng tư duy tổng thể', tập trung vào việc số hóa và truy xuất dữ liệu một cách liền mạch.

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt Nam đang vận hành theo phương thức thủ công, dữ liệu rời rạc, phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm cá nhân. Các vấn đề phổ biến bao gồm kiểm soát chất lượng kém, không phát hiện lỗi sớm; hiệu suất thiết bị thấp; thiếu khả năng truy xuất nguồn gốc; lập kế hoạch sản xuất chưa tối ưu. Để khắc phục, ông Thành nhấn mạnh đến yêu cầu chuyển đổi số với nguyên tắc quan trọng là “bắt đầu nhỏ nhưng tư duy tổng thể”, tập trung vào những bài toán có giá trị cao trước khi mở rộng. Đồng thời, tích hợp hệ thống IT và OT theo tiêu chuẩn quốc tế, xây dựng trung tâm điều hành sản xuất, nâng cao khả năng ra quyết định nhanh và chính xác.

Hành trình nâng cấp này không thể thực hiện trong một sớm một chiều mà đòi hỏi một tư duy chiến lược dài hạn. Ông Trần Đức Tùng, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Công nghệ Thế hệ mới Hanel PT, đưa ra một mô hình phát triển toàn diện, doanh nghiệp muốn tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu cần kiên trì xây dựng lộ trình theo ba tầng giá trị. Tầng thứ nhất là nền tảng cốt lõi, bao gồm văn hóa doanh nghiệp, đạo đức kinh doanh và cam kết phát triển bền vững. Tầng thứ hai là hệ thống vận hành, áp dụng chuyển đổi số và quản trị minh bạch. Tầng thứ ba mới là năng lực sản xuất, đảm bảo chất lượng, chi phí và giao hàng. Các quy trình đánh giá của FDI thường kéo dài từ 6 tháng đến 3 năm, đòi hỏi doanh nghiệp phải có chiến lược đường dài thay vì chỉ tìm kiếm lợi ích trước mắt.

Giữa những thách thức bủa vây, thị trường vẫn ghi nhận những điểm sáng khi nhiều doanh nghiệp Việt Nam không ngồi chờ cơ hội mà chủ động rót vốn đầu tư công nghệ để tự tin đối thoại sòng phẳng với các đối tác toàn cầu. Minh chứng như câu chuyện của Công ty cổ phần Thiết bị và Giải pháp Cơ khí Automech. Khởi đầu là một đơn vị chuyên cung cấp thiết bị tự động hóa, Automech nhận ra rằng nếu chỉ bán máy móc, ngành cơ khí nội địa sẽ mãi nằm ở vùng trũng của chuỗi giá trị. Quyết liệt rẽ hướng, Automech đã đầu tư xây dựng các nhà máy sản xuất cơ khí thế hệ mới, cung cấp giải pháp sản xuất trọn gói trong ngành công nghiệp ô tô. Từ việc thiết kế, chế tạo bộ khuôn dập, dập tạo hình bằng máy công suất lớn, cho đến việc sử dụng hệ thống robot hàn tự động để tổ hợp linh kiện thành cụm khung hoàn chỉnh, Automech đã làm chủ hoàn toàn công nghệ sản xuất các cụm linh kiện có độ phức tạp cao. Bước tiến này đã giúp doanh nghiệp bước một chân vững chắc vào chuỗi cung ứng khép kín của các hãng ô tô lớn, thoát khỏi hoàn toàn cái bóng của một nhà gia công thuần túy.

Dòng chảy của chuỗi cung ứng toàn cầu, kết hợp cùng sự bứt tốc mạnh mẽ của hoạt động xuất nhập khẩu trong quý I/2026, đang mở ra "thời điểm vàng" cho nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, thời cơ chỉ thực sự thuộc về những ai đã chuẩn bị sẵn sàng nội lực. Từ sự thay đổi nhận thức về tiêu chuẩn ESG, quyết tâm chuyển đổi số, cho đến những bước đi táo bạo trong việc xây dựng các nhà máy công nghệ cao, cộng đồng doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ Việt Nam đang cho thấy một sức vươn lên vô cùng mãnh liệt. Nếu kiên định với lộ trình nâng cấp năng lực lõi và rũ bỏ triệt để tư duy manh mún, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể tự tin định vị lại mình, trở thành những mắt xích công nghệ không thể thay thế trên bản đồ thương mại toàn cầu.