Năng suất là trung tâm trong quá trình tái định hình mô hình tăng trưởng

Năng suất phải trở thành thước đo kết quả phát triển; chất lượng phải trở thành nền tảng của niềm tin và khả năng tiếp cận thị trường; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, chuyển đổi xanh phải được chuyển hóa thành giá trị thực trong từng cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp.

Đây là thông điệp xuyên suốt của Diễn đàn Năng suất chất lượng quốc gia năm 2026 với chủ đề "Bứt phá năng suất dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để Việt Nam tiến nhanh tới Tầm nhìn 2045", do Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Ban Chính sách chiến lược Trung ương và Tổ chức Năng suất châu Á (APO) tổ chức ngày 14/8, tại TP. Hồ Chí Minh.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách chiến lược Trung ương cho rằng, hiện nay, vấn đề đặt ra không chỉ là huy động thêm bao nhiêu nguồn lực, mà là với cùng một lượng vốn, lao động và tài nguyên, nền kinh tế có thể tạo ra thêm bao nhiêu giá trị. Khi các động lực tăng trưởng truyền thống dựa vào vốn, lao động, tài nguyên, gia công và khu vực FDI đã dần chạm tới giới hạn, bài toán đặt ra không chỉ là tăng trưởng bao nhiêu mà còn là tăng trưởng từ đâu, để cùng một lượng vốn, lao động và tài nguyên có thể tạo ra nhiều giá trị và công nghệ hơn. Có 3 động lực phục vụ mục tiêu nâng cao năng suất gồm năng suất số, năng suất xanh và năng suất thể chế; trong đó, thể chế là hạ tầng của năng suất và tăng trưởng.

Để bứt phá năng suất, Việt Nam cần thực hiện năm chuyển đổi lớn: từ tích lũy vốn thuần túy sang tích lũy năng lực về công nghệ, hạ tầng và kỹ năng; từ lao động chi phí thấp sang nguồn nhân lực chất lượng cao, có kỹ năng số và năng lực quản trị; từ gia công, lắp ráp sang thiết kế, R&D (nghiên cứu và phát triển) và nắm giữ chuối giá trị; từ khai thác cạn kiệt tài nguyên sang tối ưu tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả; từ thể chế tiền kiểm, quản lý sang thể chế kiến tạo và hậu kiểm.

Cùng đó, Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển đề xuất 6 ưu tiên chính sách nhằm tạo cú hích cho năng suất. Trước hết là nâng cao năng suất doanh nghiệp thông qua cải tiến quản trị, chất lượng và tự động hóa, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Bên cạnh đó là phổ cập AI và công nghệ, đưa AI vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp, dịch vụ và hoạt động của khu vực công; phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp; xanh hóa năng suất thông qua quản trị ESG thực chất, tài chính xanh và kinh tế tuần hoàn.

Song song đó, cần tạo cú hích về thể chế với khung pháp lý cho dữ liệu, sandbox thử nghiệm, thị trường cạnh tranh bình đẳng; đổi mới cách đo lường tăng trưởng, thay vì chỉ nhìn GDP, phải giám sát về TFP, năng suất lao động, năng suất tài nguyên.

"Tái định hình mô hình tăng trưởng thực chất là thay đổi cách nền kinh tế tạo ra giá trị. Trong đó năng suất số tạo ra năng lực sản xuất mới; tăng trưởng xanh mở ra không gian phát triển mới; còn thể chế kiến tạo giúp các năng lực được phổ cập, thương mại và chuyển hoá thành kết quả tăng trưởng" - Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển chia sẻ.

Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương, Trường Chính sách công Lý Quang Diệu, Đại học Quốc gia Singapore nhận định, trong bối cảnh hiện nay, chuyển đổi kép, gồm chuyển đổi số gắn với trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi xanh, đang tạo ra động lực phát triển đột phá. AI và chuyển đổi số giúp nhân lên năng lực kiến tạo giá trị, trong khi chuyển đổi xanh nâng cao năng suất tài nguyên. Khi được triển khai đồng bộ, chuyển đổi kép có thể giúp doanh nghiệp và quốc gia nâng cao năng suất nhanh hơn, đổi mới sáng tạo mạnh mẽ hơn, phát thải và tiêu hao tài nguyên thấp hơn, tăng sức chống chịu và xây dựng năng lực cạnh tranh bền vững.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương đưa ra 10 bài học chiến lược để vượt qua bẫy thu nhập trung bình. Trước hết, năng suất phải được coi là nền tảng của thịnh vượng dài hạn, quan trọng hơn việc chỉ theo đuổi tốc độ tăng trưởng GDP. Kiến tạo giá trị và đổi mới sáng tạo phải thay thế mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Cùng với đó, chuyển đổi số dựa trên trí tuệ nhân tạo tái định hình năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực cạnh tranh; còn chuyển đổi xanh tái định nghĩa lợi thế thông qua nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, phát triển bền vững và khả năng chống chịu. Chuyển đổi kép tạo động lực tăng trưởng mới với năng suất cao hơn, đổi mới nhanh hơn và phát triển bền vững hơn; giúp quốc gia bứt phá về năng suất, đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh và thịnh vượng bền vững.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Minh Khương, con người và năng lực học hỏi liên tục là tài sản chiến lược quan trọng nhất trong kỷ nguyên AI. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và hợp tác đa bên có khả năng tạo ra giá trị vượt trội so với các tổ chức hoạt động riêng lẻ. Cải cách muốn thành công phải bắt đầu từ việc chẩn đoán đúng vấn đề, xác định đúng ưu tiên và xây dựng năng lực phối hợp triển khai đồng bộ. Thể chế hiện đại và Chính phủ kiến tạo quyết định tốc độ, chất lượng và tính bền vững của quá trình chuyển đổi.

Bế mạc Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh tới 5 thông điệp nâng cao năng suất, chất lượng. Trước hết, đặt năng suất ở vị trí trung tâm của quá trình tái định hình mô hình tăng trưởng và trong hệ thống điều hành phát triển ở mọi cấp. Năng suất phải là thước đo thực chất của hiệu quả sử dụng nguồn lực và chất lượng tăng trưởng, không phải khẩu hiệu hay phong trào. Các chỉ tiêu năng suất cần được xác định, đo lường và theo dõi từ cấp nền kinh tế đến từng ngành, địa phương, khu vực công và doanh nghiệp. Chính sách hỗ trợ phải được đánh giá bằng mức tăng năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh thực tế.

Cùng đó, lấy doanh nghiệp làm trung tâm, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo làm động lực trực tiếp tạo ra năng suất mới. Khoa học và công nghệ phải đi vào sản xuất, quản trị; đổi mới sáng tạo phải được chuyển hóa thành sản phẩm, quy trình và mô hình kinh doanh mới; chuyển đổi số, chuyển đổi xanh phải tạo ra những thay đổi có thể đo lường về chi phí, thời gian, chất lượng và giá trị. Trọng tâm chính sách là nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ và đổi mới công nghệ của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và cạnh tranh bằng công nghệ, chất lượng.

Năng suất và chất lượng phải được nâng lên nâng cao; coi phát triển bền vững và hạ tầng chất lượng quốc gia phải trở thành nền tảng của năng lực cạnh tranh. Trong đó, cần phát triển đồng bộ, hiện đại hóa và số hóa các cấu phần của hạ tầng chất lượng quốc gia, gồm tiêu chuẩn, đo lường, đánh giá sự phù hợp và công nhận; ưu tiên phục vụ công nghệ chiến lược, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các chuỗi cung ứng có giá trị cao. Tiêu chuẩn và chất lượng phải thực sự trở thành "tấm hộ chiếu" để sản phẩm, hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường.

Một thông điệp quan trọng khác là đầu tư cho con người và xây dựng văn hóa năng suất, chất lượng trong mỗi cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp và toàn xã hội. Văn hóa năng suất chất lượng bắt đầu từ việc mỗi tổ chức thường xuyên đo lường, phát hiện lãng phí, cải tiến quy trình và chịu trách nhiệm về kết quả. Đồng thời, tăng cường liên kết và biến hợp tác thành hành động cụ thể. Mỗi chương trình cần xác định rõ đầu mối, nguồn lực, lộ trình và kết quả đầu ra; những mô hình hiệu quả phải được đánh giá và nhân rộng kịp thời.