Ngành gạch gốm Vĩnh Long gặp khó vì khan hiếm nguyên liệu đất sét

Tình trạng thiếu hụt nguyên liệu kéo dài không chỉ khiến nhiều doanh nghiệp phải ngừng hoạt động mà còn đe dọa sự tồn tại của một ngành nghề truyền thống của địa phương.

Theo Hiệp hội Gạch gốm mỹ nghệ Vĩnh Long, từ đầu tháng 5/2026 đến nay, toàn bộ doanh nghiệp sản xuất gạch gốm trên địa bàn tỉnh đều gặp khó khăn nghiêm trọng về nguồn nguyên liệu đất sét. Do không có nguyên liệu để duy trì sản xuất, hơn 50% doanh nghiệp đã phải tạm ngừng hoạt động hoàn toàn. Nhiều cơ sở còn duy trì sản xuất cầm chừng nhưng không dám ký hợp đồng đơn hàng mới, chỉ tập trung hoàn thành các hợp đồng đã ký trước đó. Thậm chí, một số doanh nghiệp đang đối mặt với nguy cơ phải bồi thường hợp đồng do không thể giao hàng đúng tiến độ cho đối tác.

Chủ tịch Hiệp hội Gạch gốm mỹ nghệ Vĩnh Long Đoàn Thị Ngọc Diệp cho biết, thị trường tiêu thụ sản phẩm gốm mỹ nghệ hiện vẫn ổn định; trong đó phần lớn sản phẩm được xuất khẩu sang Mỹ và các nước châu Âu. Tuy nhiên, việc thiếu nguyên liệu khiến doanh nghiệp không thể ký kết thêm các đơn hàng dù nhu cầu thị trường vẫn còn.

Giám đốc Doanh nghiệp tư nhân Tân Hương (xã Nhơn Phú) Lê Ngọc Hùng cho hay, doanh nghiệp hiện có 6 miệng lò sản xuất gốm và tạo việc làm cho gần 60 lao động. Tuy nhiên, đơn vị đang gặp rất nhiều khó khăn do thiếu nguồn đất sét phù hợp để sản xuất gốm mỹ nghệ.

“Do không thể mua trực tiếp đất sét trong tỉnh, doanh nghiệp phải đến các địa phương như Cần Thơ, Tây Ninh, Đồng Tháp để tìm nguồn nguyên liệu thay thế. Tuy nhiên, lượng đất mua về sau khi pha chế phần lớn không ổn định, độ rủi ro cao”, ông Hùng thông tin.

Theo ông Hùng, đất sét dùng để sản xuất gốm mỹ nghệ đòi hỏi phải có độ mịn, độ dẻo và các đặc tính kỹ thuật riêng biệt. Đặc biệt, đất sét của Vĩnh Long có độ dẻo cao, khi nung tạo ra màu đỏ đặc trưng, góp phần hình thành thương hiệu “Gốm đỏ Vĩnh Long” nổi tiếng nhiều năm qua.

Cùng chung khó khăn, ông Tào Lê Hoàng Dũng, đại diện Công ty Trách nhiệm hữu hạn một thành viên Nam Hiệp Hưng (phường Thanh Đức) cho rằng, những năm trước, thời điểm này doanh nghiệp đã ký kết nhiều đơn hàng với các đối tác. Tuy nhiên năm nay, dù đã lên kế hoạch sản xuất, thiết kế khuôn mẫu và gửi mẫu sản phẩm cho khách hàng, công ty vẫn không thể nhận đơn hàng mới do không bảo đảm được nguồn nguyên liệu.

Ngoài ra, tình trạng thiếu đất sét cũng ảnh hưởng đến đời sống người lao động. Khi doanh nghiệp buộc phải ngừng sản xuất hoặc giảm công suất, người lao động phải nghỉ việc hoặc làm việc luân phiên, dẫn đến thu nhập không ổn định. Điều này khiến nhiều lao động có xu hướng chuyển sang các ngành nghề khác để tìm kiếm công việc ổn định hơn. Đáng chú ý, phần lớn lao động trong ngành gạch gốm đều là những người có nhiều năm kinh nghiệm, tay nghề cao. Nếu lực lượng này rời bỏ nghề, việc đào tạo lại đội ngũ lao động mới sẽ gặp nhiều khó khăn.

Theo các doanh nghiệp sản xuất gạch gốm trên địa bàn tỉnh, nhiều năm qua, nguồn đất sét phục vụ sản xuất chủ yếu được tận dụng từ hoạt động cải tạo đất nông nghiệp tại một số địa phương. Đây được xem là giải pháp phù hợp trong bối cảnh tỉnh chưa có vùng nguyên liệu tập trung phục vụ ngành gạch gốm. Tuy nhiên, hiện nay việc khai thác nguồn đất này đang gặp nhiều vướng mắc liên quan đến quy hoạch, quản lý và thủ tục hành chính, khiến nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm.

Trước thực trạng trên, UBND tỉnh Vĩnh Long đã thống nhất chủ trương thực hiện Dự án “Điều tra, đánh giá và xây dựng phương án quản lý về địa chất và khoáng sản trên địa bàn tỉnh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050”; trong đó có nội dung điều tra, đánh giá trữ lượng đất sét phục vụ sản xuất.

Đồng thời, UBND tỉnh giao Chủ tịch UBND các xã Tân Quới, Tân Lược, Mỹ Thuận và các phường Bình Minh, Cái Vồn, Đông Thành tăng cường quản lý hoạt động cải tạo đất nông nghiệp, khai thác và vận chuyển đất sét theo đúng quy định. Đối với đất sét dôi dư sau quá trình cải tạo đất nông nghiệp có đủ chất lượng để sản xuất gốm ưu tiên cấp xác nhận đăng ký thu hồi để phục vụ sản xuất gốm của Hiệp hội Gạch gốm mỹ nghệ tỉnh.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Nguyễn Vạn Kha nêu rõ, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh hiện chưa có quy hoạch tổng thể về nguồn nguyên liệu đất sét. Sở đang tiến hành xây dựng quy hoạch nguồn nguyên liệu đến năm 2030, đồng thời khảo sát, đánh giá nhu cầu khai thác nhằm bảo đảm đáp ứng yêu cầu sản xuất của doanh nghiệp.

Theo ông Kha, qua rà soát cho thấy việc cải tạo đất nông nghiệp thời gian qua chưa có đánh giá cụ thể về nguồn đất sét phát sinh. Vì vậy, ngành chuyên môn sẽ tiến hành khảo sát, điều tra lại các khu vực có nhu cầu cải tạo đất để xác định khả năng tận dụng nguồn đất sét phục vụ sản xuất gạch gốm.

Trong thời gian chờ hoàn thiện quy hoạch, ngành chức năng khuyến nghị Hiệp hội và các doanh nghiệp chủ động tìm kiếm nguồn nguyên liệu từ các địa phương lân cận, đồng thời phối hợp với chính quyền địa phương trong quá trình khảo sát, đánh giá khả năng tận dụng đất sét từ hoạt động cải tạo đất nông nghiệp.

Để đẩy nhanh tháo gỡ khó khăn, Hiệp hội Gạch gốm mỹ nghệ Vĩnh Long đã kiến nghị UBND tỉnh và các cơ quan liên quan đẩy nhanh tiến độ thực hiện Dự án “Điều tra, đánh giá và xây dựng phương án quản lý về địa chất và khoáng sản”, sớm hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc quy hoạch và khai thác đất sét theo hướng bền vững. Hiệp hội cũng đề xuất đối với nguồn đất sét dôi dư sau quá trình cải tạo đất nông nghiệp, nếu đáp ứng yêu cầu chất lượng sản xuất gốm, cần được ưu tiên xác nhận đăng ký thu hồi để phục vụ hoạt động sản xuất của các doanh nghiệp trong ngành.

Theo bà Đoàn Thị Ngọc Diệp, hiện toàn tỉnh Vĩnh Long có khoảng 50 doanh nghiệp sản xuất gạch gốm mỹ nghệ, tạo việc làm cho gần 2.000 lao động. Năm 2025, doanh thu toàn ngành đạt khoảng 450 tỷ đồng. Vì vậy, việc sớm tháo gỡ khó khăn về nguồn nguyên liệu đất sét sẽ giúp các doanh nghiệp ổn định sản xuất, bảo đảm việc làm ổn định cho lao động địa phương, đồng thời góp phần bảo tồn làng nghề truyền thống, giữ gìn thương hiệu “Gốm đỏ Vĩnh Long”.