Ngày Văn hóa Việt Nam: Xây dựng văn hóa đọc - từ sự tò mò đến tình yêu sách

Trong nhịp sống hiện đại, khi công nghệ số và các phương tiện truyền thông phát triển rất nhanh, nhu cầu tiếp cận tri thức của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, ngày càng đa dạng.

Tuy nhiên, điều cần quan tâm không chỉ là người dân có đọc sách hay không, mà quan trọng hơn là đọc gì, đọc như thế nào và làm sao để hình thành được thói quen đọc sâu, đọc có suy ngẫm.

Với Hà Nội, một thành phố có bề dày lịch sử và những lớp trầm tích văn hóa phong phú thì mỗi con phố, mỗi công trình kiến trúc, mỗi góc phố quen thuộc đều có những câu chuyện đáng để khám phá. Nhưng từ sự tò mò đến tình yêu sách, từ hứng thú nhất thời đến thói quen đọc thường xuyên là cả một quá trình cần được nuôi dưỡng.

* Khơi gợi các câu chuyện mới từ cộng đồng

Với khoảng 250 cuốn sách giá trị viết về lịch sử, văn hóa, con người và quá trình phát triển của Thủ đô được các đơn vị xuất bản trao tặng, đặt nền móng phong phú cho nguồn tư liệu của phòng đọc, Tủ sách Hà Nội của phường Cửa Nam tại Phố Sách Hà Nội được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao dân trí, bồi đắp tâm hồn, góp phần xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh.

Các đại biểu thực hiện nghi thức cắt băng khánh thành Tủ sách Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Cúc - TTXVN

Theo định hướng, Tủ sách Hà Nội không chỉ là nơi lưu giữ tư liệu mà còn là không gian đọc mở, thân thiện, tạo điều kiện để mọi người, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi, tiếp cận tri thức, tìm hiểu lịch sử, văn hóa và những ký ức về Thủ đô. 

Theo bà Trịnh Ngọc Trâm, Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam, Tủ sách Hà Nội được thiết lập nhằm hướng tới mục tiêu đưa những tác phẩm giá trị đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, từ đó khơi dậy niềm đam mê đọc sách và tinh thần chủ động khám phá Hà Nội - Thủ đô có bề dày lịch sử và những lớp trầm tích văn hóa phong phú. Đôi khi chỉ một câu chuyện nhỏ về một con phố, một ngôi nhà hay một con người cũng có thể đánh thức sự tò mò và mong muốn tìm hiểu sâu hơn về nơi mình đang sống.

Một bạn trẻ đọc cuốn sách về những cửa ô Hà Nội có thể được khơi gợi để tìm hiểu về lịch sử những cửa ô ấy. Một em học sinh đọc câu chuyện về một con phố có thể cùng gia đình đi khám phá chính con phố đó. Và từ một trải nghiệm thực tế, các em lại có thêm động lực để tìm đọc những cuốn sách khác. Đó cũng là cách phường mong muốn phát triển văn hóa đọc: không chỉ đưa sách đến gần người dân, mà còn đưa những câu chuyện trong sách bước ra đời sống.

Tìm hiểu các đầu sách ở Tủ sách Hà Nội trong dịp ra Hà Nội, ông Nguyễn Đình Phương (phường An Khánh, Thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, nhiều năm qua, Thành phố Hồ Chí Minh đã duy trì nhiều hoạt động khuyến đọc như hệ thống đường sách, không gian đọc cộng đồng, hội sách và các chương trình giao lưu - giới thiệu sách. Qua các hoạt động này, người dân có thêm nhiều cơ hội tiếp cận với sách, cải thiện đáng kể đời sống tinh thần.

Tủ sách Hà Nội cũng có những nét tương đồng với các không gian đọc ở nơi tôi ở, song tại đây không chỉ có thông tin lịch sử của đất nước mà những thông tin về Thủ đô khá rõ nét, phục vụ đa dạng các đối tượng. Có lẽ đây sẽ trở thành một địa điểm hấp dẫn du khách đến tìm hiểu thông tin về Hà Nội, về những giá trị lịch sử, văn hóa lâu đời của mảnh đất Kinh kỳ.

Xuất phát từ mong muốn sách không chỉ hiện diện trong thư viện, nhà trường hay trên những giá sách mà thực sự trở thành một phần của đời sống đô thị, hiện diện trong các không gian công cộng, trong sinh hoạt gia đình và hoạt động trải nghiệm văn hóa, UBND phường Cửa Nam cho rằng, khi một người yêu một cuốn sách viết về Hà Nội thì đó cũng có thể là điểm khởi đầu để họ hiểu hơn, tự hào hơn và có ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa của Thủ đô. Chính vì thế, Tủ sách Hà Nội sẽ trở thành nơi không chỉ lưu giữ những câu chuyện đã được viết ra, mà còn khơi gợi những câu chuyện mới từ chính cộng đồng. 

Cũng chỉ từ một ý tưởng giản dị “Mang sách đến gần dân hơn”, sau hơn 6 tháng hoạt động, Tủ sách cộng đồng tại thôn Trung Hòa, xã Dân Hòa đã trở thành một điểm đến quen thuộc của người dân với nhiều hoạt động sinh hoạt văn hóa giàu sức lan tỏa. Với 276 hộ với gần 980 nhân khẩu, người dân thôn Trung Hòa chủ yếu sống bằng nghề truyền thống.

Giữa nhịp sống tất bật của làng nghề, sự xuất hiện của Tủ sách cộng đồng 200 đầu sách với nhiều thể loại phong phú ngay tại nhà văn hóa thôn đã mở ra thêm một không gian sinh hoạt văn hóa ý nghĩa cho người dân mọi lứa tuổi. Không chỉ vậy, tủ sách được xây dựng theo nguyên tắc “phục vụ đa thế hệ” nên người dân nhiều lứa tuổi đều có thể tìm được cho mình một cuốn sách phù hợp.

* Xây dựng hệ sinh thái đọc bền vững

Cứ đến cuối tuần hay mỗi buổi chiều muộn, Nhà văn hóa thôn Trung Hòa lại nhộn nhịp người ra vào. Người cao tuổi tìm đọc những cuốn sách về văn hóa, lịch sử, y tế, còn các thanh, thiếu niên thì đọc sách pháp luật, sách hướng dẫn kỹ năng sống. Đông vui nhất vẫn là góc đọc của các em nhỏ say mê với truyện tranh, sách thiếu nhi. Tủ sách đã “kéo” người dân đến gần nhau hơn, trở thành một “điểm hẹn tri thức” thân thuộc.

Các cuốn sách trong Tủ sách Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Cúc - TTXVN

Ông Nguyễn Xuân Thắng, Trưởng thôn Trung Hòa cho biết, tủ sách cộng đồng hiện đã có trên 200 đầu sách và sẽ tiếp tục được bổ sung nhiều thể loại mới để đáp ứng nhu cầu của người dân, nhất là các nội dung liên quan đến an toàn giao thông và kỹ năng sống cho trẻ em.

Quan trọng không chỉ là xây dựng tủ sách với số lượng đầu sách ngày càng phong phú, mà còn là duy trì thói quen đọc trong cộng đồng, để người dân chủ động tìm đến sách và coi việc đọc là một phần trong đời sống hằng ngày.

Thôn cũng sẽ tiếp tục vận động người dân, các tổ chức, đoàn thể cùng tham gia đóng góp sách, chia sẻ những cuốn sách hay, qua đó làm phong phú nguồn tài liệu và phát huy hiệu quả hoạt động của tủ sách. Khi sách trở thành cầu nối giữa các thế hệ, không gian đọc cộng đồng sẽ góp phần lan tỏa tri thức, bồi đắp văn hóa đọc và tăng cường sự gắn kết trong khu dân cư. 

Phó Chủ tịch UBND phường Cửa Nam Trịnh Ngọc Trâm cho rằng, việc tạo dựng một “hệ sinh thái văn hóa đọc” cần có sự gắn kết chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các thiết chế văn hóa. Ở góc độ gia đình, thói quen đọc cần bắt đầu từ việc cha mẹ dành 15 - 20 phút mỗi ngày cùng đọc và trò chuyện với con. Tại nhà trường, hoạt động đọc sách cần gắn liền với giáo dục lịch sử địa phương và trải nghiệm di sản. 

Riêng với không gian Phố Sách Hà Nội, phường Cửa Nam định hướng tổ chức thường xuyên các hoạt động giao lưu tác giả, ngày hội đọc sách, câu lạc bộ đọc sách, kết hợp đọc sách với khám phá di sản thực tế. Đồng thời, phường Cửa Nam cũng khuyến khích thế hệ trẻ tham gia kể chuyện về Hà Nội qua các hình thức sáng tạo hiện đại như podcast, video ngắn, tranh vẽ hay dự án số. 

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, thành phố hiện có hơn 1.000 thư viện, phòng đọc cơ sở và 15 thư viện tư nhân phục vụ cộng đồng. Tuy nhiên, số lượng sách hay trang thiết bị không phải yếu tố duy nhất quyết định sức sống của một thư viện. Điều quan trọng là khả năng thu hút người đọc, duy trì hoạt động thường xuyên và tạo dựng sự gắn kết trong cộng đồng. 

Để phát huy vai trò này, cần tăng cường sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, nhà trường và các tổ chức xã hội; kết nối thư viện cộng đồng với thư viện trường học; huy động tình nguyện viên, nhà hảo tâm hỗ trợ sách, cơ sở vật chất và công nghệ. Việc chuyển đổi số cần xuất phát từ nhu cầu thực tế, tạo thuận lợi để người dân tiếp cận và khai thác tài nguyên thông tin. Cùng với đó, các địa phương cần duy trì lịch hoạt động ổn định, đổi mới nội dung sinh hoạt và đưa sách đến gần hơn với nhiều nhóm bạn đọc. 

Định hướng này cũng gắn với yêu cầu phát triển các thiết chế văn hóa, huy động nguồn lực xã hội hóa được đề cập trong Nghị quyết số 31/2026/NQ-HĐND ngày 15/6/2026 của HĐND thành phố Hà Nội quy định một số chính sách khuyến khích, huy động nguồn lực xã hội hóa và sử dụng ngân sách nhà nước để bảo vệ, phát triển văn hóa, thể thao; chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển các thiết chế văn hóa, thể thao ở thành phố.