Nhu cầu tăng, xuất khẩu gạo vẫn nhiều rủi ro

Tuy nhiên, doanh nghiệp xuất khẩu vẫn nhiều mối lo khi nhịp độ thị trường trở nên khó dự đoán và chi phí sản xuất ngày càng cao.

Nguồn cung dồi dào, áp lực chi phí gia tăng

Đến thời điểm hiện tại, hoạt động thu hoạch lúa Đông Xuân tại các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long cơ bản hoàn tất, chỉ còn một số diện tích lúa giống Nhật và ST25 dự kiến thu hoạch xong vào cuối tháng 4. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang (địa phương có diện tích gieo trồng lớn nhất cả nước, chiếm hơn 17%), năng suất vụ Đông Xuân bình quân đạt 7,8 tấn/ha, tăng 2,5% so với kế hoạch; sản lượng cả vụ ước đạt hơn 3,9 triệu tấn. Đáng chú ý, tỷ lệ lúa chất lượng cao chiếm tới 73,55%.

Trong khi đó, ông Phan Văn Có, Giám đốc Marketing Công ty TNHH Gạo Vrice cho biết, thời tiết thuận lợi giúp vụ Đông Xuân năm nay đạt năng suất cao, nhiều vùng canh tác đúng kỹ thuật có thể đạt trên 9 tấn/ha. Nhờ đó, nguồn cung lúa gạo dồi dào, chất lượng gạo cũng được nâng cao.

Tuy nhiên, đúng vào thời điểm thu hoạch rộ, giá nhiên liệu, xăng dầu tăng mạnh kéo theo chi phí thuê máy gặt và vận chuyển tăng đáng kể. “Có thời điểm xảy ra tình trạng thiếu cục bộ máy gặt và phương tiện vận chuyển, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thu hoạch. Nhiều diện tích lúa chín nhưng không được thu hoạch kịp, dẫn đến hao hụt, giảm chất lượng, buộc nông dân phải bán với giá thấp hơn”, ông Phan Văn Có cho biết.

Không chỉ dừng ở khâu sản xuất, khó khăn còn lan sang hoạt động xuất khẩu. Biến động địa chính trị ở Trung Đông kéo dài khiến vận tải biển gián đoạn, thiếu container rỗng, đặc biệt trên các tuyến đi Trung Đông, châu Phi và châu Âu. Hiện, tàu chủ yếu tập trung khai thác tuyến châu Mỹ, trong khi các tuyến còn lại vừa khan hiếm vừa có chi phí cao.

Thực tế tại doanh nghiệp đang phải cùng lúc đối mặt với 3 tình huống, các lô hàng đã rời cảng trước khi eo biển Hormoz bị phong toả nhưng không thể giao đúng tiến độ do tàu phải tạm dừng, neo đậu tại các cảng trung chuyển gần Ấn Độ chờ diễn biến mới. Một số lô hàng đi sau khi đến Singapore buộc phải rút container, cho quay đầu. Trong khi nhiều đơn hàng khác đã ký hợp đồng chuẩn bị xuất khẩu phải tạm hoãn hoặc hủy kế hoạch.

Trong bối cảnh này, lượng lớn lúa gạo doanh nghiệp đã thu mua dù có đơn hàng nhưng buộc phải lưu kho, gây quá tải sức chứa và chi phí. Với các hợp đồng xuất khẩu thanh toán theo phương thức L/C, doanh nghiệp chưa thể thu tiền nhưng vẫn phải gánh chi phí tài chính và lưu kho.

“Lãi suất vay thu mua và tạm trữ lúa gạo hiện trên 9%/năm đối với doanh nghiệp có điều kiện tốt, các doanh nghiệp khác có thể chịu mức cao hơn. Điều này tạo áp lực lớn lên dòng tiền và làm gia tăng nguy cơ thua lỗ cho doanh nghiệp ”, ông Phan Văn Có nêu  vướng mắc.

Cùng nhận định, ông Nguyễn Tuấn Khoa, Phó Giám đốc Công ty TNHH Phước Thành II (Tây Ninh), cho rằng trong quý I và vụ Đông Xuân 2026, xuất khẩu gạo ghi nhận nhiều khó khăn do tác động từ biến động địa chính trị, kéo theo chi phí nhiên liệu và đầu vào tăng, làm đội giá thành và ảnh hưởng đến giá xuất khẩu.

Trong khi đó, dù nhu cầu vẫn cao một số thị trường có xu hướng trì hoãn mua vào để chờ giá thuận lợi hơn. Các thị trường Trung Đông gặp ách tắc, thị trường châu Âu kéo dài thời gian vận chuyển, thị trường xuất khẩu chính vẫn tập trung tại Philippines, Trung Quốc và Malaysia. Riêng với Philippines, lượng nhập khẩu duy trì ở mức tương đương hoặc cao hơn cùng kỳ, nhưng nước này phân bổ kế hoạch mua theo từng tháng và lựa chọn thời điểm giá thấp để mua hàng. 

Theo ông Nguyễn Tuấn Khoa, dù được mùa, sản lượng thu hoạch tăng, giá bán lúa của nông dân lại không đạt kỳ vọng do chi phí thu hoạch và vận chuyển tăng mạnh. Bên cạnh đó, năng lực thu hoạch và vận chuyển chưa đáp ứng kịp tiến độ thu hoạch đồng loạt. Tình trạng thiếu máy gặt và phương tiện vận chuyển cục bộ khiến một số diện tích lúa chín quá ngày, làm giảm chất lượng và phải bán với giá thấphơn mặt bằng chung.

Ngoài ra, những thay đổi trong quy định thu mua lúa gạo như yêu cầu minh bạch đầu vào, thanh toán qua tài khoản hay hoàn thiện thủ tục pháp lý cũng khiến một bộ phận thương lái lúng túng, dẫn đến tâm lý chần chừ. Điều này khiến lượng lúa dồn về phía doanh nghiệp, trong khi năng lực sấy, chế biến có hạn, làm kéo dài thời gian chờ đợi và ảnh hưởng chất lượng.

Dù vậy, các doanh nghiệp vẫn đang nỗ lực đẩy mạnh thu mua nhằm hỗ trợ nông dân và giữ ổn định thị trường. Sau khi giảm xuống khoảng 5.500–5.600 đồng/kg, giá lúa hiện đã phục hồi lên mức trên 6.000 đồng/kg.

Thị trường sẽ sớm sôi động

Về triển vọng những tháng tới, ông Phan Văn Có nhận định, trong bối cảnh nhu cầu lương thực toàn cầu vẫn ở mức cao, giá gạo có thể tăng trở lại từ tháng 5 - 6. Tuy nhiên, khả năng xuất khẩu thuận lợi hay không vẫn phụ thuộc lớn vào yếu tố vận chuyển và biến động giá nhiên liệu.

Hiện, chi phí đầu vào của doanh nghiệp đã tăng hơn 20%, buộc các đơn vị phải điều chỉnh chiến lược sản xuất, kinh doanh. Xu hướng thị trường khó lường, nhiều doanh nghiệp lựa chọn hoạt động  cầm chừng, nghe ngóng thị trường để hạn chế rủi ro. Trong ngắn hạn, thị trường gạo tiếp tục chịu tác động đồng thời từ chi phí đầu vào, rủi ro logistics và yếu tố chính sách. Do đó, dù triển vọng giá có dấu hiệu tích cực hơn, khả năng tận dụng cơ hội vẫn phụ thuộc vào việc tháo gỡ các điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng.

Liên quan đến khả năng áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại của Philippines, ông Phan Văn Có cho rằng đây chủ yếu là rào cản kỹ thuật nhằm bảo vệ sản xuất trong nước. Tuy nhiên, với nhu cầu lớn và năng lực sản xuất nội địa còn hạn chế, khả năng Philippines tiếp tục nhập khẩu trong thời gian tới vẫn ở mức cao.

Cùng chung nhận định, ông Nguyễn Tuấn Khoa cho rằng, nhu cầu lương thực nói chung, lúa gạo nói riêng của thế giới sẽ tăng trong những tháng tới nhưng nhịp độ thị trường khó dự đoán hơn thông thường. Tại Ấn Độ và Pakistan, hai quốc gia xuất khẩu lớn có khả năng bị mất mùa. Bên cạnh đó, xung đột khu vực Trung Đông chưa hạ nhiệt có thể khiến các quốc gia cung ứng gạo hạn chế xuất khẩu để dự trữ cho an ninh lương thực quốc gia.

Trong nước, chi phí sản xuất vụ Hè Thu sẽ tăng vọt so với Đông Xuân đẩy giá thành lên cao hơn. Do đó, doanh nghiệp hiện phải cân nhắc kỹ các hợp đồng xuất khẩu, đặc biệt là đàm phán giá cả cho các đơn hàng xa. Cái khó của doanh nghiệp hiện nay là “để dành” thì chịu áp lực kho chứa và lãi vay mà bán ra thì chưa được giá tốt.

Về thị trường, ông Nguyễn Tuấn Khoa nhấn mạnh, Philippines tiếp tục là điểm đến xuất khẩu quan trọng của gạo Việt Nam. Những năm qua, gạo Việt đã tạo được thương hiệu, được người tiêu dùng Philippine đánh giá cao về chất lượng và giá cả phù hợp. Thêm vào đó, lợi thế khoảng cách vận chuyển giúp gạo Việt duy trì sức cạnh tranh so với các đối thủ khác.

Phân tích chung về thị trường lúa gạo trong vụ Đông Xuân, bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập chuyên trang SS Rice News cho rằng, dù gặp một số khó khăn nhất định khi chi phí thu hoạch, vận chuyển tăng nhưng Việt Nam đang có lợi thế lớn khi có nguồn cung gạo chất lượng cao. Hoạt động xuất khẩu dù không rầm rộ nhưng đơn hàng rời cảng vẫn khá đều đặn và gạo Việt vẫn duy trì sự hiện diện ở nhiều thị trường chiến lược.

Các chuyên gia nhận định, nguồn cung lúa gạo khu vực có thể chịu áp lực trong những tháng tới. Tại Việt Nam, vụ Hè Thu có khả năng giảm diện tích và sản lượng do chi phí vật tư nông nghiệp, đặc biệt là phân bón tăng cao khiến nông dân phải cắt giảm đầu tư. Đây cũng là tình trạng chung tại nhiều quốc gia trồng lúa ở Đông Nam Á như Philippines hay Indonesia.

Ở phía cầu, do xung đột kéo dài và các diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu, nhiều quốc gia sẽ phải tăng cường an ninh lương thực bằng cách nhập khẩu. Thị trường lúa gạo sẽ trở nên sôi động hơn trong quý II, đặc biệt vào khoảng tháng 5 và tháng 6, giá gạo được dự báo sẽ quay lại chu kỳ tăng theo quy luật.

Theo bà Phan Mai Hương, nguồn tin uy tín cho biết Philippines dự kiến nhập khẩu ít nhất 600.000 tấn gạo trong tháng 5 và có thể tăng thêm nếu cần thiết. Đây là tín hiệu tích cực đối với gạo Việt Nam khi khả năng duy trì thị phần tại thị trường này vẫn ở mức cao. Ngoài Philippines, các thị trường xa như: châu Phi, Trung Đông cũng sẽ tăng mua, thậm chí sẵn sàng trả giá cao để mua vào. Doanh nghiệp đã có trữ lượng gạo từ vụ Đông Xuân có thể chủ động điều tiết lượng bán ra theo tín hiệu thị trường để đạt hiệu quả kinh doanh.