Nông nghiệp “3 không” giúp kinh tế vùng cao đổi thay

Xu hướng tiêu dùng sản phẩm hữu cơ đang tăng mạnh tại Việt Nam và trên thế giới, mở ra cơ hội lớn để phát triển nền nông nghiệp xanh và nâng cao giá trị nông sản. Trong bối cảnh đó, xã Bản Liền là điểm sáng của tỉnh Lào Cai trong sản xuất nông nghiệp xanh với hàng nghìn ha chè Shan tuyết cổ thụ hữu cơ. Nhiều diện tích quế, lúa nương đặc sản hữu cơ đang được nhân rộng cùng xu hướng chăn nuôi an toàn sinh học phổ biến.

*Quy ước "3 không"

Quy ước "3 không": không thuốc bảo vệ hóa học, không phân vô cơ, không thuốc trừ cỏ đã được thực hiện nghiêm ngặt trong sản xuất nông nghiệp ở Bản Liền khoảng hơn 20 năm nay, xuất phát trước tiên từ mô hình liên kết sản xuất chè hữu cơ.

Xã Bản Liền được thiên nhiên ban tặng khí hậu mát mẻ, thổ nhưỡng thích hợp để phát triển cây chè. Các cây chè ở đây hầu hết là giống cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi tập trung ở các thôn Đội 1, 2, 3, 4. Ngay cả những người cao tuổi nhất ở Bản Liền cũng không biết cây chè Shan tuyết có ở mảnh đất này từ bao giờ, chỉ biết chè mọc cheo leo trên sườn núi dốc, hằng năm người dân vẫn đến thu hái, mang về uống tươi, sao khô bán ra thị trường hoặc làm quà biếu khách quý. Cây chè lúc này chỉ như một món quà thiên nhiên chứ chưa phải là sinh kế bền vững.

Thế rồi, từ chỗ mọc hoang, cây chè Bản Liền bắt đầu được trân trọng với đúng giá trị của nó. Ông Phạm Quang Thận, Giám đốc Hợp tác xã chè hữu cơ Bắc Hà (trước đây là Hợp tác xã Chè Bản Liền) cho biết, qua quá trình khảo sát tại nhiều địa phương, ông quyết định chọn Bản Liền là nơi gây dựng hợp tác xã chè hữu cơ xuất khẩu bởi địa phương đáp ứng được các tiêu chí về môi trường, tập quán canh tác, tính cố kết cộng đồng cao...

Trong 21 năm qua, mô hình liên kết sản xuất gắn với tiêu thụ giữa hợp tác xã và người dân Bản Liền đã giúp chè Shan tuyết hữu cơ Bản Liền đạt chuẩn quốc tế (EU, Mỹ, Nhật) và OCOP 5 sao quốc gia. Diện tích chè ngày càng được mở rộng, từ hơn 200 ha vào năm 2005 lên đến 1.219 ha năm 2026. Nhưng điều làm nên thương hiệu chè Bản Liền chính là một vùng trồng tuyệt đối nói không với hóa chất.

Để đạt được điều đó, ngay từ những ngày mới thành lập, Hợp tác xã liên kết với các hộ dân qua hệ thống kiểm soát nội bộ ICS và các quy ước thôn bản. Điều này tạo ra một cơ chế tự giám sát lẫn nhau vô cùng chặt chẽ. Ông Thận cho biết, vào năm 2023, một hộ dân đã phải nhổ bỏ hơn 400 gốc chè cổ thụ vì một thành viên đi xa về không hiểu quy định đã lỡ phun thuốc diệt cỏ và sau đó gia đình mất 3 năm để xử lý đất. "Chúng tôi đã họp thôn ra quy ước, nhà nào dùng thuốc trừ cỏ phun vào nương chè thì toàn bộ người dân trong nhóm hộ, thôn đội sẽ bị phạt không thu mua sản phẩm. Như vậy, mọi người sẽ hiểu rằng, chỉ một lần phun thuốc sẽ làm ảnh hưởng đến cả làng".

Không chỉ chè hữu cơ, người dân Bản Liền lâu nay tự động hình thành tập quán canh tác hữu cơ trong sản xuất nông nghiệp với quế, lúa nương đặc sản (gạo hạt tròn, nếp), chăn nuôi an toàn sinh học (lợn đen, cá suối, cá chép ruộng).

Gia đình anh Lâm A Chương (thôn Đội 2) trồng hơn 30 kg giống gạo Khẩu Mẹo (gạo hạt tròn) hữu cơ cho thu hoạch hơn 1 tấn thóc/năm. Anh Lâm cho biết, được gọi là gạo hạt tròn bởi cây lúa cho hạt thóc tròn, khác lạ so với các giống lúa khác; hạt gạo dẻo, thơm, được khách du lịch và người dân địa phương ưa chuộng, tìm mua nên giá bán khá cao, ổn định với khoảng 25.000 đồng/kg.

Nhờ làm hữu cơ, người dân được hưởng lợi kép, vừa giảm chi phí đầu tư phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, vừa đảm bảo sức khỏe cho chính mình. Việc không dùng hóa chất cũng giúp bảo vệ tuyệt đối đất dốc, nguồn nước, khe suối và gìn giữ môi trường sống trong lành. Bà con ở đây cho biết, ở Bản Liền rất ít người bị mắc các loại bệnh hiểm nghèo. Hiện số người già sống khỏe mạnh trên 90 tuổi tại bản còn rất nhiều. Đồng bào có niềm tin rằng làm nông nghiệp sạch thì trước tiên người dân tại chính địa phương đó được sống khỏe, sống thọ trên mảnh đất sạch, nguồn nước sạch...

*Giảm nghèo bền vững

Nông nghiệp hữu cơ đã góp phần biến Bản Liền từ một địa phương đặc biệt khó khăn dần trở thành vùng quê giàu sức sống, với diện mạo khang trang, đời sống người dân ngày càng được cải thiện, tạo tiền đề vững chắc hướng tới mục tiêu đạt chuẩn nông thôn mới.

Từ hơn 100 thành viên ban đầu, đến nay Hợp tác xã chè hữu cơ Bắc Hà đã có hơn 300 hộ liên kết trồng chè và bán chè búp tươi cho Hợp tác xã. Nhiều hộ đã thoát nghèo, vươn lên khá giả với thu nhập từ 90 - 110 triệu đồng/năm từ chè. Không chỉ là cây chủ lực giảm nghèo, chè Shan tuyết Bản Liền còn mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng hấp dẫn. Sự kết hợp khéo léo giữa nông nghiệp hữu cơ với du lịch cộng đồng chính là điểm tựa để Bản Liền phát huy thế mạnh tự nhiên, văn hóa, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Gia đình anh Vàng A Bình (thôn Đội 4) là hộ tiêu biểu của xã trong phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo khi phát triển mô hình du lịch homestay gắn với trồng chè hữu cơ. Gia đình của anh có 8 ha chè hữu cơ với sản lượng từ 2 - 3 tạ chè khô/năm từ các loại chè chủ yếu như: chè lam gác bếp; chè Shan tuyết cổ thụ 1 tôm 1 lá; hồng trà ủ dưới ánh trăng... mang lại nguồn thu hàng trăm triệu đồng/năm. Ngoài ra, mùa này du khách đến homestay "Bình Bản Liền" của gia đình sẽ được tham gia trải nghiệm các công đoạn chế biến chè như: hái chè, sao chè, lam chè...; gặt lúa; bắt cá chép ruộng; bẻ măng; làm cốm; leo núi tham quan khu rừng trúc nguyên sinh hoặc dạo bộ quanh bản làng. Anh Bình cho biết: "Khách du lịch, nhất là khách Tây rất thích thú khi đến đây cùng bà con lên đồi thu hái, sao chè và mang những ấm trà thơm về nước họ".

Chị Riviera, du khách Pháp nghỉ tại homestay "Bình Bản Liền" thích thú chia sẻ: "Điều chúng tôi thích thú nhất khi ở đây là không khí trong lành, phong cảnh nên thơ, nông sản an toàn hữu cơ. Chúng tôi có nhiều trải nghiệm với thiên nhiên và con người hồn hậu, tình cảm nồng ấm ở Bản Liền. Đặc biệt được tự tay làm trà mang về nước là ấn tượng khó quên".

Phó Chủ tịch UBND xã Bản Liền Chấu Seo Sẻng cho biết, nông nghiệp hữu cơ tại địa phương đã tác động tích cực đến quá trình xây dựng nông thôn mới tại Bản Liền đặc biệt trên các tiêu chí thu nhập và giảm nghèo, tiêu chí môi trường, tiêu chí tổ chức sản xuất. Điển hình, giá bán chè búp tươi hữu cơ cao gấp 2 - 3 lần giá chè canh tác thông thường, tạo thu nhập ổn định từ vài chục đến vài trăm triệu đồng/hộ/năm, giúp giảm nghèo bền vững.

Riêng 9 tháng năm 2026, năng suất chè Bản Liền ước đạt 44,8 tạ/ha, ước thu hoạch được 4.820 tấn chè búp tươi, giá trị ước đạt trên 96,4 tỷ đồng. Lượng khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm Bản Liền đạt 9.300 lượt khách, trong khi cả năm 2025 đón 4.500 lượt khách; doanh thu từ du lịch ước đạt 6,5 tỷ đồng, đạt 93% doanh thu chỉ tiêu năm 2026. Lượng khách đến Bản Liền tăng mạnh, kéo theo doanh thu từ homestay, dịch vụ ăn uống và các sản phẩm địa phương như chè Shan tuyết, lúa nếp tăng rõ rệt. Nhiều sản phẩm trà, thổ cẩm hay đồ thủ công vốn chỉ phục vụ trong bản nay đã theo những đơn hàng đến nhiều tỉnh, thành.

"Trong thời gian tới, Bản Liền kiên định kinh tế xanh, giữ vững chất lượng vùng nguyên liệu hữu cơ. Ngoài ra, trong dài hạn, Bản Liền hướng tới trở thành điểm đến du lịch sinh thái - cộng đồng tiêu biểu của vùng Tây Bắc, mục tiêu là phát triển đồng đều, bền vững, để người dân trở thành chủ thể hưởng lợi từ chính những giá trị quê hương mình", Phó Chủ tịch UBND xã Bản Liền cho biết./.