Nông nghiệp công nghệ cao – Bài 1: Kinh nghiệm từ Australia

Kinh nghiệm của nước này cho thấy, phát triển nông nghiệp công nghệ cao không chỉ là đưa máy móc hiện đại vào sản xuất, mà còn đòi hỏi chiến lược dài hạn, đầu tư nghiên cứu và sự liên kết chặt chẽ giữa nhà nước, các cơ sở khoa học và doanh nghiệp. Đây là những bài học có giá trị tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp.

Chia sẻ với phóng viên TTXVN tại Australia, Giáo sư danh dự thuộc Đại học Queensland Robert Henry, chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo nông nghiệp của Australia, cho biết, trong khoảng hai thập kỷ qua, ngành nông nghiệp Australia đã trải qua những thay đổi sâu sắc. Các đợt hạn hán, nắng nóng và thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, trong khi tình trạng thiếu lao động và chi phí sản xuất leo thang buộc người nông dân phải tìm kiếm những phương thức canh tác hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, những yêu cầu khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc và tính bền vững đang ngày càng được quan tâm nhiều hơn trên trường quốc tế. Những sức ép này thúc đẩy Australia cần phải chuyển từ mô hình phát triển dựa nhiều vào lợi thế đất đai và tài nguyên thiên nhiên sang coi khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực nâng cao năng suất và sức cạnh tranh.

* Khoa học, công nghệ là nền tảng phát triển

Một trong những kinh nghiệm nổi bật của Australia là xây dựng định hướng phát triển nông nghiệp công nghệ cao mang tính dài hạn, lấy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững làm trọng tâm. Các chiến lược quốc gia về đổi mới sáng tạo nông nghiệp và kinh tế số đều nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong nâng cao năng suất. Đáng chú ý, Liên đoàn Nông dân Quốc gia Australia (NFF) đặt mục tiêu đưa giá trị sản xuất nông nghiệp đạt 100 tỷ AUD (70 tỷ USD) vào năm 2030, trong đó ứng dụng công nghệ cao được xem là một động lực quan trọng.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Australia đã nỗ lực đưa công nghệ vào nông nghiệp nhiều hơn, như canh tác chính xác, hệ thống cảm biến thông minh, trí tuệ nhân tạo (AI), robot nông nghiệp và công nghệ sinh học. Chẳng hạn, các cảm biến có thể liên tục theo dõi độ ẩm đất, nhiệt độ và tình trạng sinh trưởng của cây trồng. Dữ liệu được phân tích bằng AI để hỗ trợ nông dân xác định thời điểm tưới nước, bón phân hoặc phòng trừ sâu bệnh phù hợp. Nhờ đó, hoạt động canh tác từng bước chuyển từ dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang quản lý bằng dữ liệu, giúp tiết kiệm tài nguyên và giảm chi phí sản xuất.

Bên cạnh chính sách ở cấp liên bang, chính quyền các bang của Australia cũng chủ động lựa chọn hướng phát triển phù hợp với lợi thế địa phương. Bang Queensland tập trung nghiên cứu nông nghiệp nhiệt đới, cải tiến giống cây trồng và kiểm soát dịch bệnh; bang New South Wales ưu tiên nông nghiệp số và trang trại thông minh; trong khi bang Victoria chú trọng công nghệ sinh học, chế biến thực phẩm và sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu.

Mặc dù có những ưu tiên khác nhau, các địa phương đều hướng đến mục tiêu nâng cao năng suất, tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, mở rộng thị trường xuất khẩu giá trị cao và phát triển nguồn nhân lực có khả năng sử dụng công nghệ hiện đại.

Theo Giáo sư Henry, một yếu tố quan trọng khác làm nên thành công của Australia trong lĩnh vực nông nghiệp là hệ thống nghiên cứu và chuyển giao công nghệ gắn chặt với nhu cầu sản xuất. Nghiên cứu của ông chỉ ra rằng, tổng đầu tư hằng năm cho hoạt động nghiên cứu, phát triển và khuyến nông trong lĩnh vực nông nghiệp Australia vượt 1,5 tỷ AUD, góp phần duy trì quá trình đổi mới công nghệ liên tục, từ phòng thí nghiệm đến đồng ruộng.

Đáng chú ý, Australia phát triển mạng lưới các Trung tâm Nghiên cứu Hợp tác (CRC), kết nối trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý để thúc đẩy nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ. Song song với đầu tư nghiên cứu, Australia còn chú trọng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, quản lý công nghệ sinh học và xây dựng hệ thống tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Những điều kiện này tạo nền tảng để các kết quả nghiên cứu được ứng dụng và thương mại hóa.

* Từ trang trại thông minh đến công nghệ sinh học

Sự chuyển đổi của ngành nông nghiệp Australia được thể hiện rõ qua những mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ tiên tiến. Các trang trại nghiên cứu như UQ Gatton Smart Farm thuộc Đại học Queensland, UNE SMART Farm thuộc Đại học New England và Trạm Nghiên cứu Nông nghiệp Boorowa của Tổ chức Nghiên cứu Khoa học và Công nghiệp Khối thịnh vượng chung Australia (CSIRO) đang thử nghiệm, trình diễn những giải pháp canh tác thế hệ mới.

Tại đây, hệ thống cảm biến, máy kéo tự hành, robot và thiết bị bay không người lái được kết hợp với các nền tảng phân tích dữ liệu để theo dõi điều kiện đồng ruộng và hỗ trợ quyết định sản xuất. Những trang trại này đồng thời là nơi kiểm chứng hiệu quả công nghệ trước khi phổ biến rộng rãi.

Cùng với nông nghiệp số, robot và tự động hóa ngày càng đóng vai trò quan trọng trong giải quyết tình trạng thiếu lao động. Máy kéo và máy thu hoạch tự hành đã được sử dụng trong canh tác trên diện tích lớn. Trong ngành rau quả, robot nhận diện và thu hoạch trái cây đang được thử nghiệm, trong khi hệ thống vắt sữa tự động được ứng dụng trong chăn nuôi bò sữa. Theo Giáo sư Henry, tự động hóa không chỉ giảm sự phụ thuộc vào lao động thời vụ mà còn giúp hoạt động sản xuất chính xác và ổn định hơn.

Một hướng phát triển quan trọng khác là công nghệ sinh học, đặc biệt trong cải tiến giống cây trồng. Các nhà khoa học Australia đã nghiên cứu phát triển những giống lúa, lúa mì, lúa mạch và cao lương được chỉnh sửa gien nhằm tăng khả năng chịu hạn, kháng bệnh và cải thiện chất lượng hạt.

Các cơ sở nghiên cứu tại Đại học Queensland và CSIRO còn kết hợp công nghệ phân tích gien, hình ảnh và dữ liệu để xác định những đặc tính có lợi, qua đó rút ngắn quá trình chọn tạo giống thích ứng với điều kiện khí hậu khắc nghiệt. Theo Giáo sư Henry, những tiến bộ này có ý nghĩa đặc biệt khi ngành nông nghiệp phải đối mặt với tình trạng hạn hán, nhiệt độ gia tăng và nguy cơ dịch bệnh ngày càng phức tạp.

Không chỉ chú trọng năng suất, Australia còn thúc đẩy các mô hình sản xuất bền vững, như tưới tiết kiệm nước, chăn nuôi hướng tới trung hòa carbon, cải thiện chất lượng đất và sử dụng năng lượng mặt trời trong trang trại. Những mô hình này cho thấy phát triển nông nghiệp công nghệ cao không đồng nghĩa với chạy theo sản lượng bằng mọi giá, mà là kết hợp nâng cao hiệu quả kinh tế với bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu.

Từ kinh nghiệm của Australia, có thể thấy yếu tố quyết định không chỉ là sở hữu công nghệ tiên tiến, mà còn là khả năng xây dựng chiến lược phù hợp, tổ chức nghiên cứu theo nhu cầu thực tiễn và tạo điều kiện để công nghệ đến được với người sản xuất.

Đối với Việt Nam, kinh nghiệm này gợi mở hướng tiếp cận trong đó công nghệ được lựa chọn theo điều kiện sinh thái, quy mô canh tác và khả năng đầu tư của từng vùng. Đồng thời, việc tăng cường liên kết giữa cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân có thể giúp thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ, góp phần xây dựng nền nông nghiệp có giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.

Còn nữa, Bài cuối: Những gợi mở cho Việt Nam