Phát huy vai trò chủ thể của nông dân trong tái cơ cấu nông nghiệp

Với sự đồng hành của cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống khuyến nông và Hội Nông dân các cấp, chương trình xây dựng nông thôn mới cùng Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) ngày càng đi vào chiều sâu, tạo chuyển biến rõ nét trong phát triển kinh tế nông thôn và nâng cao đời sống người dân.

Từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế nông nghiệp

Sau hơn một thập kỷ triển khai, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã tạo nên những thay đổi sâu sắc ở khu vực nông thôn. Thành quả không chỉ được thể hiện qua các con số mà còn phản ánh rõ nét qua sự cải thiện về chất lượng sống, thu nhập và môi trường sống của người dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến nay cả nước có hơn 79% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, 42% số xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và 12,2% số xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu. Toàn quốc có 24 tỉnh, thành phố có 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới và 13 tỉnh được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới.

Hệ thống giao thông, hạ tầng logistics nông thôn ngày càng hoàn thiện, góp phần kết nối hiệu quả vùng sản xuất với thị trường tiêu thụ. Thu nhập bình quân đầu người tại các xã đạt chuẩn nông thôn mới liên tục tăng, trong khi tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm mạnh. Nhiều địa phương đã kết hợp phát triển nông nghiệp xanh với du lịch sinh thái, bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và tạo thêm sinh kế cho người dân.

Theo các chuyên gia, nền tảng của những kết quả này đến từ sự chuyển đổi trong tư duy phát triển nông nghiệp. Thay vì chỉ tập trung vào sản lượng, ngành nông nghiệp đang chuyển mạnh sang nâng cao giá trị gia tăng, phát triển kinh tế nông nghiệp gắn với nhu cầu thị trường và yêu cầu phát triển bền vững.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu “tri thức hóa” lực lượng lao động nông thôn. Người nông dân ngày nay không chỉ là người sản xuất mà còn phải trở thành chủ thể của quá trình đổi mới, chủ động tiếp cận khoa học kỹ thuật, công nghệ và các mô hình sản xuất tiên tiến.

Từ định hướng đó, sản xuất nông nghiệp từng bước chuyển từ quy mô nhỏ lẻ sang liên kết theo vùng nguyên liệu tập trung, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng ngày càng cao của thị trường. Nhiều nông hộ đã thay đổi tập quán canh tác, giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, thay vào đó là áp dụng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP hoặc sản xuất hữu cơ.

Các mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp cũng ngày càng được nhân rộng. Phế phụ phẩm như rơm rạ, chất thải chăn nuôi được tái sử dụng để sản xuất phân bón hữu cơ hoặc làm nguyên liệu phục vụ sản xuất, góp phần giảm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Một trong những minh chứng rõ nét cho sự chuyển đổi tư duy này là Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP). Đến nay, cả nước đã có hơn 11.000 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên. Chương trình không chỉ góp phần nâng cao giá trị sản phẩm địa phương mà còn khơi dậy tiềm năng văn hóa, tài nguyên bản địa, tạo việc làm và tăng thu nhập cho người dân nông thôn.

Nhiều sản phẩm đặc trưng như chè Shan Tuyết vùng Tây Bắc, gạo hữu cơ vùng Đồng bằng sông Cửu Long hay nước mắm truyền thống miền Trung đã từng bước khẳng định vị thế trên thị trường, góp phần mở rộng không gian phát triển cho kinh tế nông thôn.

Công nghệ số và liên kết chuỗi tạo động lực mới

Cùng với đổi mới tư duy sản xuất, chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội phát triển mới cho nông dân. Sự phổ cập của internet và điện thoại thông minh đã giúp người dân tiếp cận nhanh hơn với các công nghệ phục vụ sản xuất và tiêu thụ nông sản.

Tại nhiều địa phương, nông dân đã sử dụng các phần mềm quản lý sản xuất, theo dõi dịch bệnh, điều khiển hệ thống tưới từ xa hoặc ứng dụng thiết bị bay không người lái trong phun thuốc bảo vệ thực vật. Những công nghệ này giúp tiết kiệm chi phí lao động, nâng cao hiệu quả quản lý và giảm tác động đến môi trường.

Chuyển đổi số cũng đang làm thay đổi phương thức tiêu thụ nông sản. Livestream bán hàng, mở cửa hàng trên các sàn thương mại điện tử hay quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội đã trở thành những công cụ tiếp thị quen thuộc. Hàng triệu hộ sản xuất nông nghiệp đã được tạo tài khoản trên các nền tảng số, trong khi hàng nghìn sản phẩm OCOP được số hóa dữ liệu để mở rộng thị trường trong và ngoài nước.

Chị Bùi Thị Hồng Thu, nông dân xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu cho biết, sau khi sản phẩm miến dong được công nhận OCOP và xây dựng thương hiệu, việc tiêu thụ thuận lợi hơn nhờ tham gia các hội chợ và các phiên livestream bán hàng trên nền tảng số.

Tại Đồng Tháp, ông Nguyễn Thanh Tuấn, nông dân sản xuất lúa chất lượng cao ở xã Mỹ Quí, cho biết việc sử dụng cảm biến mực nước thông minh và thiết bị bay không người lái trong quản lý đồng ruộng giúp giảm gần 30% chi phí đầu vào. Đồng thời, sản phẩm lúa gạo đáp ứng các tiêu chuẩn sinh thái nên được doanh nghiệp thu mua với giá cao hơn thị trường.

Theo PGS.TS Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, để nông sản và các sản phẩm OCOP phát triển bền vững, việc tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị là yêu cầu tất yếu nhằm khắc phục tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún.

Trong quá trình đó, hệ thống hơn 20.000 hợp tác xã nông nghiệp trên cả nước đang giữ vai trò hạt nhân liên kết nông dân, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung và kết nối với doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu.

Dưới góc độ tổ chức đại diện cho nông dân, Chủ tịch Trung ương Hội Nông dân Việt Nam Lương Quốc Đoàn khẳng định người nông dân phải là trung tâm và chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Hội Nông dân các cấp đang tập trung hỗ trợ hội viên tham gia các chuỗi liên kết giá trị, lấy hợp tác xã làm cầu nối giữa người sản xuất với doanh nghiệp nhằm ổn định đầu ra và hạn chế rủi ro thị trường.

Hiện cả nước có hơn 3,4 triệu hộ đạt danh hiệu sản xuất, kinh doanh giỏi các cấp. Từ phong trào này đã xuất hiện nhiều mô hình kinh tế hiệu quả, đồng thời các hộ khá, giàu đã hỗ trợ hàng chục nghìn hộ khó khăn về vốn, vật tư, con giống và kinh nghiệm sản xuất để cùng phát triển.

Nhiều mô hình tiêu biểu đã được hình thành tại các địa phương như mô hình “Hội quán nông dân” ở Đồng Tháp ứng dụng công nghệ IoT trong sản xuất hay việc dán tem truy xuất nguồn gốc cho các loại quả đặc sản tại Sơn La, Lạng Sơn phục vụ xuất khẩu.

Quá trình xây dựng nông thôn mới và tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hiện đại, xanh và gia tăng giá trị vẫn còn không ít thách thức. Tuy nhiên, những chuyển biến tích cực trong tư duy sản xuất, ứng dụng công nghệ số và phát triển liên kết chuỗi đang tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững của nông nghiệp Việt Nam. Khi người nông dân thực sự trở thành trung tâm của quá trình đổi mới, nông nghiệp và nông thôn sẽ có thêm động lực để nâng cao giá trị, sức cạnh tranh và thích ứng hiệu quả với yêu cầu của thị trường trong giai đoạn mới.