Phát triển kinh tế bạc - mở dư địa tăng trưởng mới cho Thủ đô

Tuy nhiên, với gần 1,4 triệu người cao tuổi, trong đó hàng trăm nghìn người còn sức khỏe, tri thức và mong muốn cống hiến, Thủ đô cũng sở hữu một nguồn lực phát triển đặc biệt. Những cơ chế mới được ban hành trên cơ sở Luật Thủ đô năm 2026 đang mở đường hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc, vừa đáp ứng nhu cầu của người cao tuổi, vừa khai thác kinh nghiệm, trí tuệ và sức mua của nhóm dân số này để tạo thêm động lực tăng trưởng.

Từ áp lực “già hóa” đến một thị trường giàu tiềm năng

Kinh tế bạc được hiểu là các hoạt động kinh tế đáp ứng nhu cầu và khai thác cơ hội gắn với dân số cao tuổi. Phạm vi của lĩnh vực này không dừng ở dịch vụ y tế hay cơ sở dưỡng lão, mà trải rộng từ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở, giao thông, du lịch, văn hóa, thể thao đến công nghệ số, tài chính, bảo hiểm, đào tạo và việc làm.

Điểm cốt lõi của kinh tế bạc là thay đổi cách nhìn về người cao tuổi. Họ không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách an sinh mà còn là người tiêu dùng, người lao động, chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh, nhà đầu tư, chuyên gia, nghệ nhân và người truyền thụ tri thức. Khi cách tiếp cận thay đổi, già hóa dân số không còn được nhìn thuần túy như một gánh nặng chi phí, mà trở thành cơ hội hình thành thị trường mới và phát huy một nguồn vốn xã hội đã được tích lũy qua nhiều thập niên.

Hà Nội đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa dân số. Theo Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư được dẫn trong hồ sơ xây dựng chính sách, thành phố hiện có gần 1,4 triệu người cao tuổi, chiếm hơn 16% dân số. Dự báo đến năm 2030, số người cao tuổi có thể tăng lên khoảng 1,71 triệu người.

Quá trình này diễn ra trong bối cảnh quy mô gia đình thu hẹp, tốc độ đô thị hóa cao, lao động trẻ thường xuyên dịch chuyển. Chức năng chăm sóc người cao tuổi vốn chủ yếu do gia đình đảm nhiệm đang dần suy giảm. Nhu cầu về chăm sóc ban ngày, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng, tư vấn tâm lý, dinh dưỡng và hỗ trợ sinh hoạt vì thế tăng nhanh.

Trong khi đó, hệ thống cung cấp sản phẩm, dịch vụ dành cho người cao tuổi trên địa bàn chưa theo kịp nhu cầu. Số cơ sở chăm sóc còn hạn chế, phân bố chưa đồng đều; mô hình chăm sóc tại cộng đồng và chăm sóc ban ngày mới ở giai đoạn đầu; nguồn lực xã hội đầu tư vào lĩnh vực này chưa tương xứng với tiềm năng. Chi phí đầu tư lớn, thời gian thu hồi vốn dài và khó tiếp cận quỹ đất là những rào cản khiến doanh nghiệp còn dè dặt.

Ở chiều ngược lại, một bộ phận lớn người cao tuổi Thủ đô vẫn khỏe mạnh, có thu nhập và nhu cầu ngày càng đa dạng về học tập, du lịch, thể thao, văn hóa, giải trí, chăm sóc sức khỏe chất lượng cao. Đây là thị trường có sức mua đáng kể nhưng lâu nay chưa được nhận diện đầy đủ để phát triển các sản phẩm chuyên biệt.

Hà Nội còn có lợi thế riêng về nguồn nhân lực cao tuổi chất lượng cao. Theo Chủ tịch Hội Người cao tuổi thành phố Hà Nội Nguyễn Thế Toàn, thành phố có hơn 290.000 người cao tuổi là cán bộ, công chức, viên chức nghỉ hưu. Thống kê chưa đầy đủ cho thấy khoảng 70.000-100.000 người trong số này là trí thức, nhà khoa học, nhà giáo, văn nghệ sĩ, doanh nhân thành đạt và nghệ nhân làng nghề.

Đây là nguồn tri thức trí tuệ, tài sản đặc biệt quý của Thủ đô. Nhiều người sau khi nghỉ hưu vẫn có thể nghiên cứu, tư vấn, đào tạo, truyền nghề, tham gia quản trị doanh nghiệp hoặc làm việc bán thời gian. Nếu có cơ chế kết nối phù hợp, nguồn tri thức này có thể hỗ trợ doanh nghiệp trẻ, trường đại học, viện nghiên cứu, làng nghề và hệ sinh thái khởi nghiệp.

Thực tế cho thấy người cao tuổi đã hiện diện khá sâu trong đời sống kinh tế của Hà Nội. Kết quả tổng kết phong trào “Người cao tuổi làm kinh tế giỏi” năm 2023 cho thấy thành phố có hơn 158.000 người cao tuổi trực tiếp tham gia các hoạt động kinh tế; khoảng 15.000 người được biểu dương trong các phong trào sản xuất, kinh doanh, chuyển đổi xanh. Gần 10.000 người cao tuổi làm chủ doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh, tạo việc làm cho gần 80.000 lao động…

Ở các làng nghề, nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn nắm giữ những bí quyết quyết định giá trị và bản sắc sản phẩm. Việc họ tiếp tục làm nghề và truyền dạy cho lớp trẻ không chỉ tạo ra thu nhập mà còn duy trì sức sống của di sản, tạo nền tảng phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch. Trong lĩnh vực khoa học, giáo dục, y tế, quản lý, lớp chuyên gia nghỉ hưu cũng đang tham gia tư vấn, phản biện và đào tạo nhân lực…

“Mở đường” hình thành hệ sinh thái kinh tế bạc

Bước ngoặt về thể chế đến từ Luật Thủ đô số 02/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Điểm a khoản 2 Điều 27 trao cho HĐND thành phố thẩm quyền quy định phạm vi, điều kiện, ngành nghề, lĩnh vực hoạt động và biện pháp quản lý để phát triển đầu tư, kinh doanh sản phẩm, dịch vụ phục vụ người cao tuổi; đồng thời hỗ trợ, khuyến khích sử dụng lao động cao tuổi gắn với phát triển đô thị bền vững, an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe và đổi mới sáng tạo.

Cụ thể hóa thẩm quyền này, ngày 15/7/2026, HĐND thành phố Hà Nội ban hành Nghị quyết số 80/2026/NQ-HĐND, có hiệu lực từ ngày 1/8/2026, quy định một số chính sách phát triển sản phẩm, dịch vụ chăm sóc, phục vụ người cao tuổi và khuyến khích người cao tuổi tham gia phát triển kinh tế.

Phó Giám đốc Sở Tài chính Hà Nội Lê Trung Hiếu cho biết, kinh tế bạc không phải một nền kinh tế mới xuất hiện; điểm mới là lĩnh vực này bắt đầu được nhìn nhận như một thị trường và một nguồn lực phát triển. Luật Thủ đô năm 2026 đã mở cánh cửa thể chế để cách nhìn đó được chuyển hóa thành chính sách.

Các chính sách của thành phố được thiết kế theo hai hướng. Hướng thứ nhất là phát triển sản phẩm, dịch vụ phục vụ người cao tuổi. Hướng thứ hai là tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động, khởi nghiệp, sản xuất, kinh doanh và cung cấp tri thức cho xã hội.

Đối với khu vực công lập, thành phố ưu tiên bố trí quỹ đất; đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, công nghệ và chuyển đổi số; đào tạo nhân lực điều dưỡng lão khoa, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng. Cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu cung cấp dịch vụ công được áp dụng nhằm nâng khả năng đáp ứng của hệ thống chăm sóc.

Với cơ sở ngoài công lập, chính sách hướng tới tháo gỡ những điểm nghẽn về đất đai, vốn, công nghệ và nhân lực. Các cơ sở đủ điều kiện có thể được xem xét hưởng ưu đãi đầu tư theo quy định của thành phố; tiếp cận nguồn vốn ưu đãi; khai thác quỹ đất, trụ sở công dôi dư; được hỗ trợ ứng dụng trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và công nghệ số trong quản lý sức khỏe, cảnh báo an toàn từ xa.

Chính sách cũng dành nguồn lực cho chăm sóc tại cộng đồng. Ngân sách cấp xã bố trí hỗ trợ tối thiểu 50 triệu đồng mỗi năm đối với một cơ sở hoặc điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày và tối thiểu 20 triệu đồng mỗi năm đối với một câu lạc bộ chăm sóc người cao tuổi. Các điểm này có thể sử dụng trạm y tế, điểm trạm y tế, nhà văn hóa hoặc địa điểm phù hợp sẵn có, qua đó hạn chế đầu tư xây dựng mới.

Thành phố Hà Nội đặt mục tiêu đến năm 2030 là phát triển thêm khoảng 70 cơ sở chăm sóc ngoài công lập, nâng tổng số cơ sở chăm sóc người cao tuổi trên địa bàn lên 126; hình thành khoảng 126 điểm chăm sóc sức khỏe ban ngày tại cộng đồng. Thành phố phấn đấu khoảng 95% người cao tuổi được tiếp cận ít nhất một dịch vụ chăm sóc sức khỏe, chăm sóc xã hội hoặc phục hồi chức năng phù hợp…

Hiệu quả của kinh tế bạc không thể chỉ đo bằng số cơ sở dưỡng lão được xây dựng hay quy mô ngân sách hỗ trợ. Thước đo quan trọng hơn là số người cao tuổi được sống khỏe, độc lập, an toàn; số việc làm phù hợp được tạo ra; lượng tri thức, kinh nghiệm được chuyển giao và mức độ tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng.

Già hóa dân số là xu hướng không thể đảo ngược. Với lợi thế về thể chế, thị trường, khoa học - công nghệ và đội ngũ trí thức đông đảo, Hà Nội có điều kiện đi trước trong phát triển kinh tế bạc. Khi chính sách chăm sóc được kết nối với chính sách việc làm, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo, tuổi cao không còn đồng nghĩa với rời khỏi đời sống kinh tế. Nguồn vốn tích lũy qua thời gian sẽ tiếp tục được khơi thông, trở thành một phần động lực tăng trưởng và làm sâu sắc thêm tính nhân văn trong quá trình phát triển Thủ đô.