Phát triển vận tải đa phương thức khi cơ cấu vận tải đang mất cân đối

Phát triển vận tải đa phương thức không chỉ là bài toán kết nối hạ tầng giao thông, mà còn là bài toán về năng lực cạnh tranh quốc gia, về an ninh kinh tế và định hướng Việt Nam trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa khu vực và thế giới trong kỷ nguyên mới. Vậy, trong bối cảnh cơ cấu vận tải mất cân đối, tập trung chủ yếu là đường bộ, làm thế nào để đưa vận tải đa phương thức trở thành động lực cho tăng trưởng là nội dung được thảo luận tại Hội nghị thúc đẩy kết nối, phát triển vận tải đa phương thức do Bộ Xây dựng tổ chức ngày 21/5.

Theo ghi nhận của Bộ Xây dựng, nhu cầu vận tải hàng hóa của Việt Nam có mức tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt gần 930 tỷ USD; sản lượng vận tải hàng hóa đạt trên 3 tỷ tấn, tăng 14,1% so với cùng kỳ, trong đó: sản lượng vận tải đường bộ có mức tăng trưởng cao nhất, đạt trên 2,2 tỷ tấn, tăng 14,7%; sản lượng container qua cảng biển đạt xấp xỉ 34,3 triệu TEU tăng 12%. Kết quả này đã góp phần quan trọng vào tăng trưởng GDP của Việt Nam 8,02%, mức cao nhất giai đoạn 2011 - 2025.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đánh giá, đây là động lực để thúc đẩy kết nối, phát triển vận tải đa phương thức. Đặc biệt, khi Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định nhiệm vụ của ngành xây dựng “Tiếp tục hoàn thiện đồng bộ và đột phá mạnh mẽ trong xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; nhất là kết cấu hạ tầng giao thông đa phương thức...”. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 79-NQ/TW, ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước cũng xác định nhiệm vụ, giải pháp đối với tài sản kết cấu hạ tầng: "Bảo đảm quy hoạch đồng bộ, liên kết, đa ngành, đa mục tiêu nhằm khai thác hiệu quả và tận dụng tối đa chức năng của các loại hình kết cấu hạ tầng".

Tuy nhiên, “sự kết nối giữa các phương thức vận tải còn nhiều hạn chế, cơ cấu vận tải còn mất cân đối, phụ thuộc lớn vào vận tải đường bộ”, Bộ trưởng Bộ Xây dựng đặt vấn đề và yêu cầu “phải tổ chức lại hệ thống vận tải theo hướng kết nối hiệu quả, phát huy thế mạnh của từng phương thức”.

Làm rõ hơn vấn đề này, ông Đỗ Công Thủy, Phó Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông cho hay, vận tải đa phương thức mới chiếm khoảng 2 - 3% tổng sản lượng hàng hóa vận chuyển, trong khi vận tải đường bộ vẫn đảm nhiệm chủ đạo, vận tải đường sắt, đường thủy và hàng hải chưa phát huy hết vai trò do thiếu các điểm gom hàng, trạm trung chuyển, cảng cạn ICD hiệu quả.

Hiện tính kết nối giữa các phương thức vận tải để phát huy hiệu quả của toàn hệ thống chưa cao, mất cân đối trong cơ cấu vận tải, chuyển dịch cơ cấu vận tải sang đường thủy nội địa, đường sắt còn chậm, làm gia tăng áp lực đối với ngành đường bộ. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật kết nối đến cảng (luồng vào, đường hậu cần) thường xuyên chậm được đầu tư, dẫn đến tình trạng "thắt nút cổ chai", gây ùn tắc nghiêm trọng tại một số khu vực cảng trọng điểm.

Dưới góc độ từ địa phương, Phó Giám đốc Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh Mai Trung Hưng khẳng định, TP. Hồ Chí Minh không thể phát triển logistics hiệu quả nếu tách rời nguồn hàng từ các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long. Ngược lại, Đồng bằng sông Cửu Long không thể vươn ra thế giới nếu thiếu hệ thống vận tải đa phương thức của TP. Hồ Chí Minh. “Sự gắn kết này chính là chìa khóa để tiết giảm chi phí, tăng sức cạnh tranh và đưa kinh tế phía Nam phát triển bền vững”, vị Phó Giám đốc nói.

Để tối đa hóa hiệu quả và phát huy vai trò trong kết nối đa phương thức này, thời gian tới, TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long sẽ ưu tiên nâng cấp luồng lạch; trong đó chú trọng nâng tĩnh không cầu để đáp ứng các tuyến, luồng đường thủy theo quy hoạch; đầu tư các cảng cạn ICD.

Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh cũng đề xuất Bộ Xây dựng chủ trì xây dựng Ban điều phối Logistics vùng kinh tế trọng điểm phía Nam để thống nhất quy hoạch hạ tầng, tránh đầu tư dàn trải, chồng chéo ở các địa phương, từ đó tăng cơ chế liên kết vùng.

Về phía các địa phương cũng chú trọng liên kết phát triển hệ thống trung tâm logistics xanh, hình thành các trung tâm logistics tích hợp theo tiêu chuẩn xanh, kết hợp kho bãi thông minh, năng lượng tái tạo và hệ thống quản lý hiện đại nhằm nâng cao hiệu quả lưu trữ, trung chuyển hàng hóa và giảm tác động môi trường.

Bên cạnh sự vào cuộc của bộ, ngành, địa phương, để phát triển hiệu quả vận tải đa phương thức và chuỗi logistics hiện đại, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước và các cơ sở nghiên cứu - đào tạo.

Theo Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC) Nguyễn Ngọc Ánh, đối với ngành hàng hải, việc tăng cường kết nối giữa cảng biển với đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa sẽ nâng cao hiệu quả khai thác hệ thống cảng và thúc đẩy phát triển vận tải đa phương thức. Thông qua việc kết nối các cảng biển với hệ thống vận tải đường bộ, đường  thủy nội địa và trong tương lai là đường sắt, VIMC đang từng bước phát triển các mô hình vận tải đa phương thức, giúp tối ưu hóa quá trình vận chuyển hàng  hóa từ các khu công nghiệp đến cảng biển và từ cảng biển đến các thị trường  quốc tế.

Để thúc đẩy phát triển vận tải đa phương thức và hệ thống logistics hiện đại, VIMC đề xuất tập trung đầu tư các tuyến giao thông kết nối cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và trung tâm logistics; đồng thời phát triển các hành lang vận tải đa phương thức Bắc - Nam và Đông - Tây, góp phần nâng cao hiệu quả vận tải và giảm chi phí logistics.

Cùng với đó cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp về hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, hỗ trợ doanh nghiệp, chuyển đổi số và phát triển logistics xanh. Các giải pháp này phải có lộ trình cụ thể và gắn với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.

Tại hội nghị, Bộ Xây dựng đã tiếp thu các ý kiến từ các bộ, ngành, địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp để nghiên cứu đưa vào Đề án Chiến lược phát triển dịch vụ vận tải đến năm 2035, tầm nhìn đến 2050 và quy hoạch 5 chuyên ngành lĩnh vực giao thông vận tải.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng cho biết, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách, tiếp thu kinh nghiệm quốc tế để triển khai đồng bộ, có hiệu quả các định hướng lớn về thúc đẩy kết nối, phát triển vận tải đa phương thức.

Theo đó, cơ chế, chính sách sẽ chuyển mạnh từ tư duy phát triển từng phương thức vận tải sang tổ chức hệ thống vận tải tích hợp theo chuỗi liên thông. Chuyển từ đầu tư hạ tầng đơn lẻ sang tập trung phát triển hạ tầng đồng bộ, hiện đại trên các hành lang vận tải đa phương thức có tính kết nối cao. Ngoài ra, chuyển từ mô hình quản lý phân tán sang quản trị hệ thống vận tải dựa trên dữ liệu và nền tảng số.

Trong bối cảnh xung đột xảy ra tại khu vực Trung Đông, ảnh hưởng của chính sách thuế quan tác động sâu rộng đến chuỗi cung ứng toàn cầu, giá nhiên liệu tăng cao gây biến động mạnh về giá cước vận tải và tuyến vận tải quốc tế, yêu cầu đặt ra là cần đẩy mạnh kết nối, phát triển vận tải đa phương thức, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong lĩnh vực vận tải. Lúc này, các giải pháp tăng cường kết nối giữa cảng biển với đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa sẽ nâng cao hiệu quả kết nối hạ tầng, tối ưu hóa hành trình và chi phí logistics, từ đó tăng năng lực cạnh tranh, góp phần phát triển kinh tế - xã hội.