Quản lý đầu tư PPP vẫn mang nặng tính đầu tư công

Được kỳ vọng như một trong những phương thức phát huy sức mạnh của các thành phần kinh tế một cách hiệu quả, thế nhưng hình thức đầu tư đối tác công- tư (PPP) vẫn còn nhiều vướng mắc khi thực hiện. Đặc biệt là việc quy định về thủ tục, giấy phép khiến nhà đầu tư khó tiếp cận dự án. Trong khi đó, đối với những dự án đã được cơ quan quản lý phê duyệt thì không thu hút được nhà đầu tư, gây lãng phí. 

Thừa danh mục, thiếu triển khai 

Thực tế việc “thừa danh mục, thiếu triển khai” các dự án PPP đã được nhiều chuyên gia kinh tế lưu ý tới và họ đều không quá bất ngờ trước tình trạng này cho dù PPP vẫn được xem là mô hình đem lại nhiều hy vọng cho đầu tư cơ sở hạ tầng tại Việt Nam thời gian tới.

Ông Nguyễn Đăng Trương, Cục trưởng Cục Quản lý Đấu thầu (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) cho biết, sau 2 năm thực hiện Nghị định số 15/2015/NĐ-CP về đầu tư theo hình thức PPP và Nghị định số 30/2015/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Đấu thầu về lựa chọn nhà đầu tư, nhìn chung, các dự án PPP chủ yếu là trong giai đoạn chuyển tiếp giữa 2 khung pháp lý, trước đây là Nghị định 108/2009/NĐ-CP về đầu tư theo hình thức Hợp đồng Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao (BOT), Hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao - Kinh doanh (BTO), Hợp đồng Xây dựng - Chuyển giao (BT).

Những dự án thực hiện theo khung pháp lý mới hầu hết đang trong giai đoạn chuẩn bị dự án - lập đề xuất dự án, báo cáo nghiên cứu khả thi và lựa chọn nhà đầu tư. Các dự án đầu tư có sử dụng đất cũng đang dần được triển khai rộng rãi.

Trong quá trình triển khai Nghị định 15/2015/NĐ-CP thì còn nhiều vướng mắc do thu hút nhà đầu tư tiềm lực trong nước chủ yếu vào dự án BOT và BT. Nhà đầu tư nước ngoài mới chủ yếu tham gia vào các dự án năng lượng như BOT điện. Còn đối với những dự án đầu tư kết cấu hạ tầng như: đường xá, bệnh viện còn vắng bóng nhà đầu tư nước ngoài.

Bên cạnh đó, một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay khiến triển khai PPP bị hạn chế đó là cách nhìn mang nặng tính đầu tư công trong việc quản lý đầu tư.

“Nói về chủ trương, theo Luật Đầu tư, phải làm rõ tiền ở đâu ra, cân đối nguồn tiền như thế nào… ngay trong chủ trương đầu tư. Nhưng ở dự án PPP thì phải khác bởi PPP là mời gọi nhà đầu tư tư nhân tham gia vào dự án chứ không phải là cho hay không cho”, ông Nguyễn Đăng Trương nhấn mạnh.

Cũng chính từ việc nhìn nhận dự án PPP từ góc độ đầu tư công nên dẫn tới thực tế là các thủ tục đầu tư rườm rà và đặc biệt là tâm lý e ngại trong thực hiện các giải pháp chưa có tiền lệ đối với hình thức đầu tư còn tương đối mới mẻ này ở Việt Nam.

Lấy dẫn chứng về câu chuyện đầu tư tuyến đường bộ ven biển qua 6 tỉnh, thành đang được thảo luận gần đây, ông Trương cho biết, dự án đang có vướng mắc bởi chủ trương phải làm theo Luật Đầu tư công nhưng lại quá phức tạp, trong khi tuyến đó lại được kết luận làm theo PPP.

“Để tránh tình trạng xung đột pháp luật, phải làm rõ trình tự thủ tục và quyết định chủ trương đầu tư trong các quy định pháp luật trong Dự thảo Nghị định 15 và Nghị định 30”, ông Trương đề nghị.

Ngoài ra, nhà đầu tư còn quan ngại tính ổn định của chính sách bởi thời gian thực hiện dự án PPP rất dài, có khi tới 20-30 năm. Trong quá trình thực hiện nếu chính sách thay đổi, nhà đầu tư sẽ bị thiệt hại.

Ông Trần Việt Dũng, Chánh Văn phòng PPP thuộc Cục Quản lý đấu thầu (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) cho rằng, hình thức đầu tư PPP không chỉ đang bị điều chỉnh bởi nhiều luật, mà còn đang bị chồng lấn với hình thức xã hội hóa. Phạm vi áp dụng xã hội hóa chưa được phân định rõ với PPP, gây khó khăn cho cơ quan nhà nước khi lựa chọn mô hình đầu tư.

Hiện nay, ở hầu hết các địa phương mới tập trung vào dự án BOT tính chất đổi đất lấy công trình nhưng việc này cũng gặp nhiều khó khăn trong lựa chọn cơ chế đấu thầu, thanh toán quỹ đất và thời điểm giao đất. 

Cần gạt tư tưởng quá cầu toàn 

Nhiều chuyên gia cho rằng, trong khi vẫn còn những quy định gây khó khăn cho nhà đầu tư, thì khung khổ pháp lý liên quan tới PPP vẫn còn nhiều vấn đề chưa hoàn thiện, cần kịp thời bổ sung.

Bên cạnh hình thức góp vốn bằng đất, trên thực tế còn có hình thức góp vốn bằng tiền từ nguồn ngân sách nhà nước. Tuy vậy, những quy định liên quan đến sử dụng vốn góp từ ngân sách nhà nước như cơ chế, nguồn tiền, cách thức sử dụng… lại chưa được làm rõ. Vì vậy, trong Dự thảo Nghị định cần bổ sung quy định về phần vốn này.

Theo ông Lương Tất Thắng, Phó Giám đốc Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Thanh Hóa, tại Nghị định 15, phần quy định lĩnh vực đầu tư, có cụm từ như “kết cấu hạ tầng” còn nội hàm không rõ.

“Theo tôi cứ ghi đơn giản lĩnh vực đầu tư là công trình y tế, giáo dục cho dễ thực hiện. Khi chúng tôi trình dự án để địa phương duyệt, cụm từ “kết cấu hạ tầng” bị vặn vẹo, vướng mắc khiến dự án không được phê duyệt”, ông Thắng nói.

Hơn nữa, theo ông Thắng, việc thu hút nhà đầu tư cho dự án PPP đang còn nhiều tồn tại, nhất là việc thiếu hiệu quả khi nhà nước xây dựng dự án. Tại Thanh Hoá, cơ quan chức năng xây dựng, phê duyệt 43 dự án thì không thu hút được nhà đầu tư nào quan tâm. Trong khi đó, 15 dự án PPP thực hiện được là do doanh nghiệp đầu tư đề xuất.

Ông Thắng cũng đề xuất việc sửa Nghị định 15 bổ sung quy định có thể kết hợp giữa hình thức BOT và BT để khắc phục tình trạng khó hoàn vốn khi thực hiện BOT ở địa phương.

Ông Thắng lấy ví dụ, khi làm tuyến đường 100 km nhưng khó thu phí, đề nghị nhà nước cho phép thu phí một phần để hoàn vốn và phần còn lại trả bằng đất.

Ông Đặng Văn Hải, Vụ Pháp chế (Kiểm toán nhà nước) cho rằng, đối với Nghị định 15/2015/NĐ-CP ở điều 58 nguyên tắc thanh toán dự án PPP bằng quỹ đất về thời điểm thanh toán thì trong dự thảo Nghị định có nêu, nhưng chưa rõ ràng và cần được làm rõ.

Theo đó, tại thời điểm giao đất cần ký kết ngay. Kiểm toán thực tế, hợp đồng dự án với thời gian lâu, vài 3 năm hoặc chục năm. Giá đất khi giao và hoàn thành khác nhau nên ngay sau khi ký hợp đồng sẽ thất thoát lượng tài sản rất lớn. Do đó, ngoài bổ sung hình thức thanh toán bằng tiền, thời điểm thanh toán phải là thời điểm hoàn thành.

“Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần phải thực hiện chặt chẽ, đúng luật nhưng 2 Nghị định này cần được triển khai nhanh. Trước mắt, phải gạt bỏ tư tưởng quá cầu toàn, cần đột phá, bứt phá nhưng vẫn phải đúng luật. Đây là điều rất khó. Bên cạnh đó, trong bối cảnh hiện nay PPP đang bị tác động của nhiều luật như: Luật Đầu tư công, Luật Ngân sách, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Đất đai. Do đó, việc sửa đổi 2 Nghị định không thể trái, khác các Luật nêu trên”, Cục trưởng Nguyễn Đăng Trương nhấn mạnh./.