Quản lý hàng gia công, chế xuất: Gỡ vướng chính sách, thúc đẩy tuân thủ tự nguyện

Với những đóng góp to lớn vào tổng kim ngạch xuất nhập khẩu, việc tạo lập một hành lang pháp lý minh bạch và các cơ chế quản lý hải quan hiện đại cho khối này là yêu cầu cấp thiết.

Nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn phát sinh trong thực tiễn và tạo thuận lợi thương mại, ngành hải quan đang tích cực triển khai các chương trình đối thoại chính sách, đồng thời đẩy mạnh mô hình đối tác hải quan - doanh nghiệp thông qua việc khuyến khích tuân thủ pháp luật tự nguyện.

Gia công, sản xuất xuất khẩu và chế xuất là ba loại hình hoạt động có tính chất đặc thù, gắn liền chặt chẽ với chuỗi cung ứng toàn cầu và dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Theo số liệu thống kê từ cơ quan quản lý, nhóm này hiện đang là một trong những động lực chính thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế hướng ngoại.

Ông Nguyễn Bắc Hải, Phó Trưởng ban Giám sát quản lý về hải quan (Tổng cục Hải quan) cho biết, cả nước hiện có khoảng 10.500 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực gia công, sản xuất xuất khẩu và chế xuất.

Khối doanh nghiệp này đóng góp khoảng 50% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của toàn nền kinh tế; lượng tờ khai hải quan phát sinh hàng năm cũng chiếm một tỷ trọng rất lớn trong tổng khối lượng công việc của toàn ngành. Tuy nhiên, đi cùng với quy mô giao thương lớn là những thách thức không nhỏ trong công tác quản lý nhà nước, đặc biệt là khi có sự giao thoa giữa các loại hình hoạt động.

Chỉ rõ nguyên nhân của một số bất cập hiện hành, ông Nguyễn Bắc Hải phân tích, các doanh nghiệp gia công, sản xuất xuất khẩu, chế xuất được hưởng nhiều ưu đãi về mặt chính sách. Nhưng trên thực tế, quy định giữa ba loại hình đôi lúc còn thiếu đồng bộ, dẫn đến quá trình thực thi không tránh khỏi vướng mắc.

"Thông qua các hội nghị đối thoại, cơ quan hải quan sẽ quán triệt những quy định, những sửa đổi liên quan đến lĩnh vực gia công, sản xuất xuất khẩu, chế xuất tại Luật Hải quan cùng các nghị định, thông tư có liên quan để thống nhất cách hiểu.

Đồng thời, cơ quan hải quan cũng mong muốn nhận được các kiến nghị, đề xuất của cộng đồng doanh nghiệp, hiệp hội để tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, sửa đổi nhằm tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp", ông Hải bày tỏ.

Đánh giá về tầm quan trọng của việc khơi thông các điểm nghẽn thủ tục xuất nhập khẩu, Báo cáo Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2025 do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) vừa công bố đã chỉ rõ, chất lượng thực thi thủ tục hành chính, trong đó có thủ tục hải quan, có tác động trực tiếp đến sức cạnh tranh và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Từ góc độ định hướng cải cách môi trường kinh doanh, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI nhận định, mặc dù môi trường kinh doanh nói chung đã có nhiều cải thiện, nhưng chi phí thời gian và rào cản hành chính trong khâu gia nhập thị trường, xuất nhập khẩu vẫn là mối quan tâm lớn đối với khối doanh nghiệp FDI và khối sản xuất.

Việc cơ quan hải quan chủ động rà soát chính sách, tăng cường đối thoại và chuyển đổi phương thức quản lý theo hướng tạo thuận lợi thương mại là bước đi sát thực tế. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí logistics mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân củng cố năng lực cạnh tranh cốt lõi.

Nắm bắt yêu cầu khách quan đó, một trong những bước tiến quan trọng của ngành hải quan trong giai đoạn hiện nay là sự chuyển đổi phương thức quản lý từ "kiểm soát" sang "đồng hành và hỗ trợ". Tiêu biểu cho định hướng này là việc triển khai Chương trình khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ pháp luật hải quan.

Đến nay, đã có một số doanh nghiệp được lựa chọn tham gia chương trình như: Công ty CP Thời Trang Hà Thanh, Công ty TNHH RQ Technology Electronics Việt Nam và Công ty TNHH Lechenwood Việt Nam.

Đây đều là những đơn vị đã được cơ quan hải quan tiến hành đánh giá kỹ lưỡng, đáp ứng các tiêu chí về năng lực hoạt động và ý thức chấp hành pháp luật. Khi tham gia, các doanh nghiệp sẽ được hưởng nhiều lợi ích thiết thực, tác động trực tiếp đến việc tối ưu hóa thời gian và chi phí vận hành chuỗi cung ứng.

Cụ thể, cơ quan hải quan sẽ bố trí khu vực riêng và phân công công chức nghiệp vụ trực tiếp hướng dẫn, hỗ trợ làm thủ tục; cung cấp hệ thống cảnh báo sớm các yếu tố rủi ro; đồng thời ưu tiên cung cấp thông tin cập nhật khi có sự thay đổi về chính sách và quy trình nghiệp vụ.

Chia sẻ về trách nhiệm và quyền lợi của đôi bên, bà Phạm Thị Thu Hương, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực V cho biết, việc tham gia chương trình trước hết đem lại lợi ích cho cộng đồng doanh nghiệp; đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý của cơ quan hải quan và các cơ quan quản lý nhà nước, góp phần tạo lập môi trường kinh doanh lành mạnh, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bên cạnh những lợi ích được hưởng, doanh nghiệp cũng cần có nghĩa vụ chấp hành đúng pháp luật bằng việc phối hợp chặt chẽ với cơ quan hải quan để tự đánh giá lại thực trạng tuân thủ pháp luật hiện nay. Việc này nhằm chỉ rõ các yếu tố, nguyên nhân ảnh hưởng đến mức độ tuân thủ, từ đó doanh nghiệp có thể xây dựng kế hoạch cụ thể để từng bước cải thiện, nâng mức tuân thủ một cách bền vững, bà Phạm Thị Thu Hương nhấn mạnh.

Dưới góc độ của đơn vị trực tiếp thụ hưởng chính sách, ông Lê Xuân Tráng, đại diện Công ty CP Thời Trang Hà Thanh cho biết, việc tham gia chương trình doanh nghiệp tự nguyện tuân thủ không chỉ dừng lại ở những lợi ích kinh tế trước mắt, mà còn được xem là một trong những tiền đề quan trọng giúp đơn vị chuẩn hóa các quy trình làm việc liên quan đến thủ tục hành chính, đảm bảo thực hiện đúng các cam kết quốc tế về tạo thuận lợi thương mại.

Theo ông Tráng, đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp trải nghiệm, hướng tới sự phát triển toàn diện mô hình quản trị và đẩy nhanh quá trình số hóa các hoạt động nội bộ. Doanh nghiệp cam kết sẽ nghiêm túc thực hiện các nội dung đã được ghi rõ trong Biên bản ghi nhớ và tiếp tục phối hợp với các cơ quan liên quan để triển khai các hành động kế tiếp nhằm đảm bảo hiệu quả chung.

Sự chuyển dịch trong tư duy quản lý của ngành hải quan, kết hợp với ý thức tự nguyện tuân thủ pháp luật từ phía cộng đồng doanh nghiệp, đang tạo ra những động lực cộng hưởng tích cực. Sự đồng hành này được kỳ vọng sẽ tiếp tục kiến tạo một môi trường xuất nhập khẩu ổn định, minh bạch và tuân thủ chặt chẽ các chuẩn mực quốc tế, qua đó đóng góp thực chất vào mục tiêu duy trì đà tăng trưởng kinh tế của đất nước trong dài hạn.